Balçiqçilar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–74-b. — ziyouz.com
Balçiqçilar (Charadriiformes) - quşlar sinfining turkumi. Taşqi körinişi va kattaligi har xil. Eng kiçigi — çumçuq balçiqçining böyi 14 sm, oğirligi 20 g, yirigi — çinçöldoqning böyi 62 sm, oğirligi 1100 g ça. B.ning oyoği uzun, oldingi barmoqlari rivojlangan, orqa barmoği bölmaydi yoki juda qisqa bölib, yerga tegmaydi. Oldingi barmoqlari teriparda b-n özaro tutaşgan yoki öralgan. Köpçilik turlarining tumşuği uzun, ingiçka va töğri, ba'zilariniki yuqoriga yoki pastga qaytarilgan. B. tumşuğining kattakiçikligi va şakli oziqlaniş xususiyatlari b-n boğliq. Qanotlari ensiz, uçi nayzaga öxşaş, ba'zilariniki tömtoq. Köp B.ning dumi qisqa, ba'zilariniki uzun yoki ayrisimon. Patlari ziç, rangi köpinça bir xil — xira-balçiq tusda. B.ning B. (Charadrii), baliqçilar (Laridae) va çistiklar (Alcae) degan 3 kenja turkumi bor. B. kenja turkumi yakanlar (lacanidae), rangdor loyxöraklar (Rostratulidae), çöldoqlar (Gharadviidae), bigiztumşuqlar (Recurvirostidae), qiziloyoqlar (Heamatopodidae), loyxöraklar (Scolopacidae), plavunçiklar (Phalarepodidae), qisqiç çöldoqlar (Dromadidae), jiqtoqlar (Clareolidae), oq çöldoqlar (Chionididae), yilqiçilar (Burhinidae) kabi 12 oilaga bölinadi. Baliqçilar kenja turkumi pomorniklar (Stercorariidae), baliqçilar (Laridae), çagalalar yoki dengiz qaldirğoçlari (Sternidae), suzgirlar (Rynchopidae)ni öz içiga oladi. Çistiklar kenja turkumi 1 oila — çistiklardan (Alcidae) iborat. B. turkumining 300 ga yaqin turi mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. Antarktikada faqat 2 turi bor. Asl B.ning köpi quruqlik quşlari bölib, dengiz, daryo, köl kabi suv havzalarining sohillarida, çöl, sahro va tundra kabi oçiq yerlarda yaşaydi, yerda yaxşi yuguradi. Ba'zi turlari örmon va butazorlarda yaşaydi. Suv va quruqlikdagi umurtqasiz hayvonlar b-n oziqlanadi. Köpinça yerga, ba'zi turlari (qora balçiqçi) daraxtga uya quradi. Yiliga bir marta 2 — 5 dona tuxum qöyadi. Asosan, urğoçilari nasl uçun ğamxörlik qiladi, lekin rangdor loyxörak va suzgir B.ning erkaklari tuxum bosadi hamda jöjalarini boqadi. B.ning göşti mazali. Yilqiçi, qizquş, katta qiziloyoq, loyxörak, çinçöldoq, jiktoq, torğoq, kurakburun B.ning tipik vakilidir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЛЧИҚЧИЛАР (Charadriiformes) - қушлар синфининг туркуми. Ташқи кўриниши ва катталиги ҳар хил. Энг кичиги — чумчуқ балчиқчининг бўйи 14 см, оғирлиги 20 г, йириги — чинчўлдоқнинг бўйи 62 см, оғирлиги 1100 г ча. Б.нинг оёғи узун, олдинги бармоқлари ривожланган, орқа бармоғи бўлмайди ёки жуда қисқа бўлиб, ерга тегмайди. Олдинги бармоқлари терипарда б-н ўзаро туташган ёки ўралган. Кўпчилик турларининг тумшуғи узун, ингичка ва тўғри, баъзилариники юқорига ёки пастга қайтарилган. Б. тумшуғининг каттакичиклиги ва шакли озиқланиш хусусиятлари б-н боғлиқ. Қанотлари энсиз, учи найзага ўхшаш, баъзилариники тўмтоқ. Кўп Б.нинг думи қисқа, баъзилариники узун ёки айрисимон. Патлари зич, ранги кўпинча бир хил — хира-балчиқ тусда. Б.нинг Б. (Charadrii), балиқчилар (Laridae) ва чистиклар (Alcae) деган 3 кенжа туркуми бор. Б. кенжа туркуми яканлар (lacanidae), рангдор лойхўраклар (Rostratulidae), чўлдоқлар (Gharadviidae), бигизтумшуқлар (Recurvirostidae), қизилоёқлар (Heamatopodidae), лойхўраклар (Scolopacidae), плавунчиклар (Phalarepodidae), қисқич чўлдоқлар (Dromadidae), жиқтоқлар (Clareolidae), оқ чўлдоқлар (Chionididae), йилқичилар (Burhinidae) каби 12 оилага бўлинади. Балиқчилар кенжа туркуми поморниклар (Stercorariidae), балиқчилар (Laridae), чагалалар ёки денгиз қалдирғочлари (Sternidae), сузгирлар (Rynchopidae)ни ўз ичига олади. Чистиклар кенжа туркуми 1 оила — чистиклардан (Alcidae) иборат. Б. туркумининг 300 га яқин тури мавжуд. Ер юзида кенг тарқалган. Антарктикада фақат 2 тури бор. Асл Б.нинг кўпи қуруқлик қушлари бўлиб, денгиз, дарё, кўл каби сув ҳавзаларининг соҳилларида, чўл, саҳро ва тундра каби очиқ ерларда яшайди, ерда яхши югуради. Баъзи турлари ўрмон ва бутазорларда яшайди. Сув ва қуруқликдаги умуртқасиз ҳайвонлар б-н озиқланади. Кўпинча ерга, баъзи турлари (қора балчиқчи) дарахтга уя қуради. Йилига бир марта 2 — 5 дона тухум қўяди. Асосан, урғочилари насл учун ғамхўрлик қилади, лекин рангдор лойхўрак ва сузгир Б.нинг эркаклари тухум босади ҳамда жўжаларини боқади. Б.нинг гўшти мазали. Йилқичи, қизқуш, катта қизилоёқ, лойхўрак, чинчўлдоқ, жиктоқ, торғоқ, куракбурун Б.нинг типик вакилидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.