Baliqçilar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62–63-b. — ziyouz.com
Baliqçilar BALIQÇILAR, çigitçilar, çaykalar (Laridae) — çölduqsimonlar turkumiga mansub quşlar oilasi. 45 — 46 turi bor. Bularning içida eng kattasi (böyi 75 sm, oğirligi 2,5 kg) Murmansk qirğoqlariga uya soluvçi dengiz baliqçisi (Larus marinus), eng kiçigi (böyi 20 sm, oğirligi 50 — 60 g) Boltiq va Oxota dengizlari qirğoğiga uya soluvçi kiçik baliqçi (Laras minutus)dir. B.ning taşqi tuzilişi suv-havo muhitida yaşaşga moslaşgan bölib, oyoqlari tört barmoqli, oldingi uçta barmoği orasida suzgiç pardalari bor. Qanotlari uzun va keng, suv ustida yengil va tez uçişga moslaşgan. Böyni kalta, tumşuği uzun va kuçli bölib, ustki qismi ilmoqqa öxşab pastga qayrilgan. Patining rangi yoşiga qarab özgaradi. Pati asosan oq, faqat qanotining keyingi qismi, ba'zan boşi qoramtir, kulrang yoki qönğir böladi, yiliga ikki marta — bahor va kuzda tullaydi. B. şim. va jan. Qutbdan ekvatorga qadar keng tarqalgan. Hayoti suv b-n boğliq bölsada, suvdan uzoqqa ham uçib ketadi. Ba'zi turlari daryo, köl kabi çuçuk suv havzalarida ham yaşaydi. Bir dengizdan ikkinçi dengizga daryo va köl yoqalab uçib boradi. Köp vaqtini havoda ötkazadi. Suvda yaxşi suzadi. Köp turlari koloniya bölib quruqlikka uya soladi. 1—4 dona tuxum qöyadi. B. suv yuzasiga yaqin yuradigan kasallangan va mayda xaşaki baliqlar, turli suv va quruklik haşarotlari, qisqiçbaqalar va mayda kemiruvçilar b-n oziqlanadi. Zararkunanda haşarotlar va kemiruvçilarni qirib, q.x.ga foyda yetkazadi. Özbekistonda B.ning 6 turi uçraydi. Bulardan kök baliqçi (Larus canus), kumuş baliqçi (L. argen-tatus), qoraboş baliqçi (L. iehthyaetus), köl baliqçisi (L. ridibundus) degan turlari uya soladi. Qoraboş baliqçi Özbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЛИҚЧИЛАР, чигитчилар, чайкалар (Laridae) — чўлдуқсимонлар туркумига мансуб қушлар оиласи. 45 — 46 тури бор. Буларнинг ичида энг каттаси (бўйи 75 см, оғирлиги 2,5 кг) Мурманск қирғоқларига уя солувчи денгиз балиқчиси (Larus marinus), энг кичиги (бўйи 20 см, оғирлиги 50 — 60 г) Болтиқ ва Охота денгизлари қирғоғига уя солувчи кичик балиқчи (Laras minutus)диp. Б.нинг ташқи тузилиши сув-ҳаво муҳитида яшашга мослашган бўлиб, оёқлари тўрт бармоқли, олдинги учта бармоғи орасида сузгич пардалари бор. Қанотлари узун ва кенг, сув устида енгил ва тез учишга мослашган. Бўйни калта, тумшуғи узун ва кучли бўлиб, устки қисми илмоққа ўхшаб пастга қайрилган. Патининг ранги ёшига қараб ўзгаради. Пати асосан оқ, фақат қанотининг кейинги қисми, баъзан боши қорамтир, кулранг ёки қўнғир бўлади, йилига икки марта — баҳор ва кузда туллайди. Б. шим. ва жан. Қутбдан экваторга қадар кенг тарқалган. Ҳаёти сув б-н боғлиқ бўлсада, сувдан узоққа ҳам учиб кетади. Баъзи турлари дарё, кўл каби чучук сув ҳавзаларида ҳам яшайди. Бир денгиздан иккинчи денгизга дарё ва кўл ёқалаб учиб боради. Кўп вақтини ҳавода ўтказади. Сувда яхши сузади. Кўп турлари колония бўлиб қуруқликка уя солади. 1—4 дона тухум қўяди. Б. сув юзасига яқин юрадиган касалланган ва майда хашаки балиқлар, турли сув ва қуруклик ҳашаротлари, қисқичбақалар ва майда кемирувчилар б-н озиқланади. Зараркунанда ҳашаротлар ва кемирувчиларни қириб, қ.х.га фойда етказади. Ўзбекистонда Б.нинг 6 тури учрайди. Булардан кўк балиқчи (Larus canus), кумуш балиқчи (L. argen-tatus), қорабош балиқчи (L. iehthyaetus), кўл балиқчиси (L. ridibundus) деган турлари уя солади. Қорабош балиқчи Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.