Baloğatga yetiş
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68-b. — ziyouz.com
Baloğatga yetiş BALOĞATGA YETIŞ, baloğat, rasida (rasta) böliş, böyiga yetiş — organizmning bir qança anatomik va fiziologik özgarişlar natijasida biologik jihatdan sekin-asta voyaga yetişi hamda jinsiy jihatdan yetilib, köpayişga, ya'ni naslni davom ettirişga layoqatli bölib qolişi. Qizlar öğil bolalarga nisbatan ertaroq baloğatga yetadi. Qizlarda bu davr aksari 12 — 14 yoşdan 16 — 18 yoşgaça, öğil bolalarda 13 — 15 yoşdan 16 — 20 yoşgaça davom etadi. B. ye. muddati ösmirning irsiy xususiyatlariga, soğliğiga, ovqatiga, şuningdek hayot tarzi (maişiy, ijtimoiy-iqtisodiy) va iqlim şaroitlariga boğliq. Turli noxuş omillar: oğir kasalliklar, yolçib ovqatlanmaslik va b. odatda jismoniy va ruhiy rivojlanişning keçikişiga sabab böladi. Nimjon, kasalmand bolalar soğlom bolalarga nisbatan keçroq baloğatga yetadi. Keç yoki erta B. ye. jinsiy bezlar, buyrak usti bezlari va gipofiz funksiyasining buzilişiga aloqador bölişi mumkin. B. ye. davrida jinsiy instinkt ança tez şakllanadi. Qizlar hayz köradi, bolalarda ixtilom (pollyutsiya) kuzatiladi, şuningdek organizmda çuqur özgarişlar röy beradi: ösmirning böyi çözilib, ikkilamçi jinsiy belgilari paydo böladi; öğil bolalarda soqol-möylov körinib, ovozi dörillab qoladi, qizlarning badani yumaloq tortib, birinçi galda soni va dumbasida yoğ töplanib boradi, sut bezlari kattalaşib, çanoq suyaklari eniga kengayadi. Qonda jinsiy gormonlar köpayib, bir jins ikkinçi jinsga köproq e'tibor bera boşlaydi. B. ye. davrida ösmirning psixikasi ham özgarib, nerv tizimining faoliyatida bir qator özgarişlar röy beradi. Gormonlar, avvalo jinsiy bezlar (moyak, tuxumdon) gormonlari B. ye.da muhim ahamiyatga ega.
B. ye.da jismoniy rivojlanişning e'tiborli xususiyatlaridan biri tana qismlari nisbati, ya'ni proporsiyasining vaqtinça buzilişidir. Qöl-oyoqlar tanaga nisbatan köproq ösadi, şu sababdan harakatlari qöpolroq, kelişmagan bölib qoladi. Öğil bolalarda muskul kuçi zör berib ortib boradi, muskullar massasi kattalaşadi.
Rastalik davrida ösmirlar organizmining rivojlanib borişida böladigan xususiyatlar haqida otaonalar va pedagoglar ösmirlarga töğri ma'lumot berişlari kerak, bu esa ba'zi yigit-qizlarning behuda qörqişi va asabiylaşişining oldini oladi. B. ye. davrida ösmirning jismoniy jihatdan töğri rivojlanişi ham katta ahamiyatga ega. Buning uçun bekamu köst ovqatlaniş, şuningdek sport va jismoniy maşqlar b-n şuğullanib turişga alohida e'tibor beriş zarur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЛОҒАТГА ЕТИШ, балоғат, расида (раста) бўлиш, бўйига етиш — организмнинг бир қанча анатомик ва физиологик ўзгаришлар натижасида биологик жиҳатдан секин-аста вояга етиши ҳамда жинсий жиҳатдан етилиб, кўпайишга, яъни наслни давом эттиришга лаёқатли бўлиб қолиши. Қизлар ўғил болаларга нисбатан эртароқ балоғатга етади. Қизларда бу давр аксари 12 — 14 ёшдан 16 — 18 ёшгача, ўғил болаларда 13 — 15 ёшдан 16 — 20 ёшгача давом этади. Б. е. муддати ўсмирнинг ирсий хусусиятларига, соғлиғига, овқатига, шунингдек ҳаёт тарзи (маиший, ижтимоий-иқтисодий) ва иқлим шароитларига боғлиқ. Турли нохуш омиллар: оғир касалликлар, ёлчиб овқатланмаслик ва б. одатда жисмоний ва руҳий ривожланишнинг кечикишига сабаб бўлади. Нимжон, касалманд болалар соғлом болаларга нисбатан кечроқ балоғатга етади. Кеч ёки эрта Б. е. жинсий безлар, буйрак усти безлари ва гипофиз функциясининг бузилишига алоқадор бўлиши мумкин. Б. е. даврида жинсий инстинкт анча тез шаклланади. Қизлар ҳайз кўради, болаларда ихтилом (поллюция) кузатилади, шунингдек организмда чуқур ўзгаришлар рўй беради: ўсмирнинг бўйи чўзилиб, иккиламчи жинсий белгилари пайдо бўлади; ўғил болаларда соқол-мўйлов кўриниб, овози дўриллаб қолади, қизларнинг бадани юмалоқ тортиб, биринчи галда сони ва думбасида ёғ тўпланиб боради, сут безлари катталашиб, чаноқ суяклари энига кенгаяди. Қонда жинсий гормонлар кўпайиб, бир жинс иккинчи жинсга кўпроқ эътибор бера бошлайди. Б. е. даврида ўсмирнинг психикаси ҳам ўзгариб, нерв тизимининг фаолиятида бир қатор ўзгаришлар рўй беради. Гормонлар, аввало жинсий безлар (мояк, тухумдон) гормонлари Б. е.да муҳим аҳамиятга эга.
Б. е.да жисмоний ривожланишнинг эътиборли хусусиятларидан бири тана қисмлари нисбати, яъни пропорциясининг вақтинча бузилишидир. Қўл-оёқлар танага нисбатан кўпроқ ўсади, шу сабабдан ҳаракатлари қўполроқ, келишмаган бўлиб қолади. Ўғил болаларда мускул кучи зўр бериб ортиб боради, мускуллар массаси катталашади.
Расталик даврида ўсмирлар организмининг ривожланиб боришида бўладиган хусусиятлар ҳақида отаоналар ва педагоглар ўсмирларга тўғри маълумот беришлари керак, бу эса баъзи йигит-қизларнинг беҳуда қўрқиши ва асабийлашишининг олдини олади. Б. е. даврида ўсмирнинг жисмоний жиҳатдан тўғри ривожланиши ҳам катта аҳамиятга эга. Бунинг учун бекаму кўст овқатланиш, шунингдек спорт ва жисмоний машқлар б-н шуғулланиб туришга алоҳида эътибор бериш зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.