Balx
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com
Balx — Şim. Afğonistondagi köhna şahar, hoz. Mozori Şarif ş.ning ğarbida. Mil. av. 7- a.dan ma'lum. B. tarixda Umm ul-bilod (Şaharlar onasi) deb yuritilgan. Yunonlar uni Baqtra deb ataganlar. Mudofaa devori b-n öralgan Bolo Hisorda va undan jan.roqdagi Yangi Balxda B.ning eng qad. xarobalari va turli topilmalar uçraydi. Kuşonlar davrida va undan ilgari şahar maydoni Tepai Zargaron hisobiga kengayadi. Şahar qal'asi Bolo Hisordan Yangi Balxga köçirilgan. Natijada Bolo Hisor, Tepai Zargaron va Yangi Balx hududlarini birlaştiruvçi şahar devori vujudga kelgan. Arxeologik qazişlar tufayli B.dan qad. devor va şahar arki devorlari topilgan. B. Axomaniylar davlatiga, undan keyin Aleksandr (Iskandar) saltanatiga qaram bölgan. Uning inqirozidan keyin. yangi taşkil topgan Yunon-Baqtriya podşoligining poytaxtiga aylangan (mil. av. 250 — 130y.lar). B. mil. av. 2- alan yuyeçjilar, söngra Kuşon podşoligi tarkibiga ötdi. Bu davrda B.da hunarmandçilik rivojlandi, Eron, Hindiston va Xitoy b-n savdo-sotiq olib borildi, pul zarb qilindi. Aholi ziçligidan şahar taşqarisida uy-joylar qurildi. Natijada B. Şarq b-n Ğarbni boğlab turgan «Buyuk ipak yöli»dagi yirik savdo şaharlaridan biriga aylandi. 711 y. B.ni arablar fath etgan. Ğaznaviylar (962 — 1148), ğuriylar (1148 — 1206) hukmronligi davrida B. Örta Şarqning yirik şaharlaridan edi. Bu davrda hunarmandçilik mahallalari vujudga keldi. 1221 y. B.ni möğullar bosib olib vayron qilgan. 13 — 14- a.larda Çiğatoy ulusi tarkibida böldi. 1370 y.dan boşlab Temur saltanati tarkibiga kirdi. Temuriylar, şayboniylar va aştarxoniylar zamonida (15 — 18- a.lar) B. muhim viloyat hisoblangan. Şayboniylardan Pirmuhammadxon (1546 — 67) va aştarxoniylardan Nadr Muhammadxon (1611 — 42) noiblik qilgan zamonda ança rivojlandi, katta ilmiy markazga aylandi, köplab tarixiy, juğrofiy va adabiy asarlar yaratiddi. Şahar bu vaqtda ikki qism: şahri darun (içki şahar) va şahri berun (taşqi şahar) dan iborat bölgan. Şu yillarda qurilgan masjid, Madrasa, hammom, rasta va b. binolar saqlanib qolgan. 19- a.ning 60- y.larida B. Afğoniston tarkibiga kirdi. B. atrofida Budda monastiri va stulalari (jumladan, 2- a.ga oid pişiq ğişt b-n qoplangan ulkan «Tapa (tepa) Rustam» stupasi) bor. U 54 x 54 m li murabba tarhli supa ustiga qurilgan bölib, diametri 43 m. Qad. şahar yodgorliklaridan Bolo Hisor qal'asi saqlangan. Örta asr şahridan ark, şahriston va ularning paxsa devorlari qolgan. 15- a. oxirida qurilgan Xoja Abu Porso masjidi va maqbarasi yaxşi saqlangan.
Ad: Muxammad Yusuf munşi, Mukimxanskaya istoriya, T., 1936; Hofiz Taniş ibn Mir Muhammad Buxori y , Abdullanoma, 1-jild, T., 1999; Gulbadan begim, Humoyunnoma, T., 1959; Pugaçenkova G. A., Xalçayan. K probleme xudojestvennoy kulturi Severnoy Baktrii, T., 1966.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЛХ — Шим. Афғонистондаги кўҳна шаҳар, ҳоз. Мозори Шариф ш.нинг ғарбида. Мил. ав. 7- а.дан маълум. Б. тарихда Умм ул-билод (Шаҳарлар онаси) деб юритилган. Юнонлар уни Бақтра деб атаганлар. Мудофаа девори б-н ўралган Боло Ҳисорда ва ундан жан.роқдаги Янги Балхда Б.нинг энг қад. харобалари ва турли топилмалар учрайди. Кушонлар даврида ва ундан илгари шаҳар майдони Тепаи Заргарон ҳисобига кенгаяди. Шаҳар қалъаси Боло Ҳисордан Янги Балхга кўчирилган. Натижада Боло Ҳисор, Тепаи Заргарон ва Янги Балх ҳудудларини бирлаштирувчи шаҳар девори вужудга келган. Археологик қазишлар туфайли Б.дан қад. девор ва шаҳар арки деворлари топилган. Б. Ахоманийлар давлатига, ундан кейин Александр (Искандар) салтанатига қарам бўлган. Унинг инқирозидан кейин. янги ташкил топган Юнон-Бақтрия подшолигининг пойтахтига айланган (мил. ав. 250 — 130й.лар). Б. мил. ав. 2- алан юечжилар, сўнгра Кушон подшолиги таркибига ўтди. Бу даврда Б.да ҳунармандчилик ривожланди, Эрон, Ҳиндистон ва Хитой б-н савдо-сотиқ олиб борилди, пул зарб қилинди. Аҳоли зичлигидан шаҳар ташқарисида уй-жойлар қурилди. Натижада Б. Шарқ б-н Ғарбни боғлаб турган «Буюк ипак йўли»даги йирик савдо шаҳарларидан бирига айланди. 711 й. Б.ни араблар фатҳ этган. Ғазнавийлар (962 — 1148), ғурийлар (1148 — 1206) ҳукмронлиги даврида Б. Ўрта Шарқнинг йирик шаҳарларидан эди. Бу даврда ҳунармандчилик маҳаллалари вужудга келди. 1221 й. Б.ни мўғуллар босиб олиб вайрон қилган. 13 — 14- а.ларда Чиғатой улуси таркибида бўлди. 1370 й.дан бошлаб Темур салтанати таркибига кирди. Темурийлар, шайбонийлар ва аштархонийлар замонида (15 — 18- а.лар) Б. муҳим вилоят ҳисобланган. Шайбонийлардан Пирмуҳаммадхон (1546 — 67) ва аштархонийлардан Надр Муҳаммадхон (1611 — 42) ноиблик қилган замонда анча ривожланди, катта илмий марказга айланди, кўплаб тарихий, жуғрофий ва адабий асарлар яратидди. Шаҳар бу вақтда икки қисм: шаҳри дарун (ички шаҳар) ва шаҳри берун (ташқи шаҳар) дан иборат бўлган. Шу йилларда қурилган масжид, Мадраса, ҳаммом, раста ва б. бинолар сақланиб қолган. 19- а.нинг 60- й.ларида Б. Афғонистон таркибига кирди. Б. атрофида Будда монастири ва стулалари (жумладан, 2- а.га оид пишиқ ғишт б-н қопланган улкан «Тапа (тепа) Рустам» ступаси) бор. У 54 х 54 м ли мурабба тарҳли супа устига қурилган бўлиб, диаметри 43 м. Қад. шаҳар ёдгорликларидан Боло Ҳисор қалъаси сақланган. Ўрта аср шаҳридан арк, шаҳристон ва уларнинг пахса деворлари қолган. 15- а. охирида қурилган Хожа Абу Порсо масжиди ва мақбараси яхши сақланган.
Ад: Мухаммад Юсуф мунши, Мукимханская история, Т., 1936; Ҳофиз Таниш ибн Мир Муҳаммад Бухори й , Абдулланома, 1-жилд, Т., 1999; Гулбадан бегим, Ҳумоюннома, Т., 1959; Пугаченкова Г. А., Халчаян. К проблеме художественной культуры Северной Бактрии, Т., 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.