Bandlik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86–88-b. — ziyouz.com
Bandlik BANDLIK, aholini iş bilan ta'minlaş — mehnatga layoqatli aholining ijtimoiy foydali mehnat b-n maşğul bölişi; fuqarolarning şaxsiy va ijtimoiy ehtiyojlarini qondiriş b-n boğliq bölgan va qonunlarga zid kelmaydigan, mehnat daromadi beradigan faoliyati. B. xodimni ijtimoiy mehnat taqsimotiga asoslangan aniq mehnat kooperatsiyasiga jalb etiş böyiça kişilararo munosabatlarni ifoda etadi. B. turli mulkçilik şakllaridagi korxonalar, taşkilotlar va muassasalarda yollanib işlaş b-n çeklanmay, ayni paytda tadbirkorlikni, özini iş b-n mustaqil ta'minlaş (öziça B.)ni, şaxsiy tomorqa xöjaligidagi işni, uy xöjaligida band böliş va bolalarni tarbiyalaş b-n şuğullaniş, davlat va jamoat vazifalarini bajarişni, örta maxsus va oliy öquv yurtlarida kunduzgi öqişni ham öz içiga oladi. B. töliq va töliqsiz bölişi mumkin. Töliq B. amalda «yalpi» B., mehnatga qobiliyatli aholining 90 — 92% band bölişini nazarda tutadi. Bozor şaroitlarida töliq B. jamiyat darajasida tabiiy işsizliknnng bölişini ham bildiradi. Töliq bölmagan B. aksariyat hollarda yaşirin körinişga ega bölib, xodimlarni rasman band deb hisoblaşni nazarda tutadi, amalda xodimlardan qisqartirilgan iş vaqti davrida foydalanişni anglatadi. Ikkilamçi B. amalda örindoşlik bölib, xodimning qöşimça iş haqi topiş uçun iş kuçini özi asosiy band bölgan korxonaga (asosiy işdan böş vaqtlarda) taklif etişini bildiradi. Öziça B. (öziga iş topiş) daromad manbai böladigan faoliyatni mustaqil izlaşni, davlatning turli darajadagi idoralari qöllab-quvvatlaşi yordamida doimiy yoki vaqtinçalik daromad oliş uçun iş örinlari barpo etişni nazarda tutadi. Öziça B. aksariyat hollarda kiçik biznes körinişiga ega böladi va xodimlarning öz taşabbuslari b-n turli iste'mol tovarlari tayyorlaş va xizmatlar körsatiş böyiça yakka mehnat faoliyati b-n boğliq.
Töliq va samarali B. tuşunçalarini ham bir-biridan farqlamoq kerak. Töliq B. işga muhtoj bölganlar va işlaşni xohlaganlarning barçasi iş b-n ta'minlangan holatni bildirib, iş kuçiga bölgan talab b-n iş kuçi taklifi örtasida muvozanat mavjudligini ifoda etadi. Samarali B.ni esa ikki nuqtai nazardan: iqtisodiy nuqtai nazardan — inson resursidan eng oqilona foydalaniş, ijtimoiy nuqtai nazardan — mehnatning inson manfaatlariga eng muvofiq kelişi jihatlaridan tavsiflaş mumkin. Töliq B. bandlikni miqdor jihatdan, samarali B. esa sifat jihatdan tavsiflaydi. Mehnat bozorida talab va taklif örtasidagi muvozanatning bölmasligi hamişa töliq va samarali B.ga şaroit qoldirmaydi. Agar taklif talabdan ortib ketsa, albatta işsizlik paydo böladi, talab taklifdan va real ehtiyojlardan ortib ketgan şaroitlarda esa yaşirin işsizlik kelib çiqadi. B. va işsizlikni, ularni kerakli darajada saqlab turiş maqsadlarida tartibga solişning asosiy mexanizmi bandlik xizmati işini taşkil etiş, kasbga tayyorlaş va kasbga yönaltiriş hisoblanadi.
Özbekistonda B. muammolari katta e'tiborni talab etadi, çunki respublikada murakkab demografik vaziyat mavjud, aholining tabiiy ösiş sur'atlari yuqori, aholi tarkibida yoşlar köpçilikni taşkil etadi, aholining köp qismi qişloqlarda yaşaydi. Özbekistonda mehnatga layoqatli aholining 33,9% davlat sektori korxona va taşkilotlarida, 66,1% esa nodavlat sektori obyektlarida, jumladan xususiy xöjaliklarda (2,7%) iş b-n band (1998). Bozor iqtisodiyotiga ötiş davrida mulkçilikning turli şakllari paydo bölişi tufayli nodavlat sektorida işlovçilar soni ortib bormoqda. Ularning bandligi 1994 — 96 y.larda 12%ga ortdi. Mehnatga layoqatli aholining iş b-n band bölmagan qismi işsizlarni taşkil etadi.
Aholi bandligini oşiriş böyiça asosiy tadbirlar iş b-n band bölgan aholining tarkibiy jihatdan qayta taqsimlaş hamda mehnatga layoqatli yoşlarni yangi ilğor tarmoqdar va sohalarga jalb qiliş bölib, bu esa öz navbatida mehnat salohiyatidan samarali foydalanişning qudratli zaxirasi hisoblanadi. Özbekiston q. x.da barça ijtimoiy i. ç. xodimlarining uçdan bir qismidan köproği band. Ularning ma'lum qismini böşatib oliş va iqtisodiyotning boşqa sohalariga, eng avvalo, sanoatga va xizmat körsatiş sohasiga yönaltiriş, noqişloq xöjaligi iş joylarini yaratiş, mehnatni taşkil etişning ilğor uslublarini qöllaş, ösmirlarni, köp bolalik ayollarni, pensionerlarni va noğironlarni iqtisodiy rağbatlantiruvçi iş b-n ta'minlaş, işsizlikni kamaytiriş, mehnat birjalari faoliyatini yaxşilaş kabi tadbirlar aholining iş b-n bandligini oşirişga olib keladi. ÖzRda aholini iş b-n ta'minlaş, insonni işli böliş huquqlarini röyobga çiqariş kafolatlari ÖzRning «Aholini iş b-n ta'minlaş töğrisida»gi Qonunida (1992 y. 13 yanv.; 1998 y. 1-mayda yangi tahrirda qabul qilingan) belgilab berilgan.
Dilfuza Rahimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАНДЛИК, аҳолини иш билан таъминлаш — меҳнатга лаёқатли аҳолининг ижтимоий фойдали меҳнат б-н машғул бўлиши; фуқароларнинг шахсий ва ижтимоий эҳтиёжларини қондириш б-н боғлиқ бўлган ва қонунларга зид келмайдиган, меҳнат даромади берадиган фаолияти. Б. ходимни ижтимоий меҳнат тақсимотига асосланган аниқ меҳнат кооперациясига жалб этиш бўйича кишилараро муносабатларни ифода этади. Б. турли мулкчилик шаклларидаги корхоналар, ташкилотлар ва муассасаларда ёлланиб ишлаш б-н чекланмай, айни пайтда тадбиркорликни, ўзини иш б-н мустақил таъминлаш (ўзича Б.)ни, шахсий томорқа хўжалигидаги ишни, уй хўжалигида банд бўлиш ва болаларни тарбиялаш б-н шуғулланиш, давлат ва жамоат вазифаларини бажаришни, ўрта махсус ва олий ўқув юртларида кундузги ўқишни ҳам ўз ичига олади. Б. тўлиқ ва тўлиқсиз бўлиши мумкин. Тўлиқ Б. амалда «ялпи» Б., меҳнатга қобилиятли аҳолининг 90 — 92% банд бўлишини назарда тутади. Бозор шароитларида тўлиқ Б. жамият даражасида табиий ишсизликнннг бўлишини ҳам билдиради. Тўлиқ бўлмаган Б. аксарият ҳолларда яширин кўринишга эга бўлиб, ходимларни расман банд деб ҳисоблашни назарда тутади, амалда ходимлардан қисқартирилган иш вақти даврида фойдаланишни англатади. Иккиламчи Б. амалда ўриндошлик бўлиб, ходимнинг қўшимча иш ҳақи топиш учун иш кучини ўзи асосий банд бўлган корхонага (асосий ишдан бўш вақтларда) таклиф этишини билдиради. Ўзича Б. (ўзига иш топиш) даромад манбаи бўладиган фаолиятни мустақил излашни, давлатнинг турли даражадаги идоралари қўллаб-қувватлаши ёрдамида доимий ёки вақтинчалик даромад олиш учун иш ўринлари барпо этишни назарда тутади. Ўзича Б. аксарият ҳолларда кичик бизнес кўринишига эга бўлади ва ходимларнинг ўз ташаббуслари б-н турли истеъмол товарлари тайёрлаш ва хизматлар кўрсатиш бўйича якка меҳнат фаолияти б-н боғлиқ.
Тўлиқ ва самарали Б. тушунчаларини ҳам бир-биридан фарқламоқ керак. Тўлиқ Б. ишга муҳтож бўлганлар ва ишлашни хоҳлаганларнинг барчаси иш б-н таъминланган ҳолатни билдириб, иш кучига бўлган талаб б-н иш кучи таклифи ўртасида мувозанат мавжудлигини ифода этади. Самарали Б.ни эса икки нуқтаи назардан: иқтисодий нуқтаи назардан — инсон ресурсидан энг оқилона фойдаланиш, ижтимоий нуқтаи назардан — меҳнатнинг инсон манфаатларига энг мувофиқ келиши жиҳатларидан тавсифлаш мумкин. Тўлиқ Б. бандликни миқдор жиҳатдан, самарали Б. эса сифат жиҳатдан тавсифлайди. Меҳнат бозорида талаб ва таклиф ўртасидаги мувозанатнинг бўлмаслиги ҳамиша тўлиқ ва самарали Б.га шароит қолдирмайди. Агар таклиф талабдан ортиб кетса, албатта ишсизлик пайдо бўлади, талаб таклифдан ва реал эҳтиёжлардан ортиб кетган шароитларда эса яширин ишсизлик келиб чиқади. Б. ва ишсизликни, уларни керакли даражада сақлаб туриш мақсадларида тартибга солишнинг асосий механизми бандлик хизмати ишини ташкил этиш, касбга тайёрлаш ва касбга йўналтириш ҳисобланади.
Ўзбекистонда Б. муаммолари катта эътиборни талаб этади, чунки республикада мураккаб демографик вазият мавжуд, аҳолининг табиий ўсиш суръатлари юқори, аҳоли таркибида ёшлар кўпчиликни ташкил этади, аҳолининг кўп қисми қишлоқларда яшайди. Ўзбекистонда меҳнатга лаёқатли аҳолининг 33,9% давлат сектори корхона ва ташкилотларида, 66,1% эса нодавлат сектори объектларида, жумладан хусусий хўжаликларда (2,7%) иш б-н банд (1998). Бозор иқтисодиётига ўтиш даврида мулкчиликнинг турли шакллари пайдо бўлиши туфайли нодавлат секторида ишловчилар сони ортиб бормоқда. Уларнинг бандлиги 1994 — 96 й.ларда 12%га ортди. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг иш б-н банд бўлмаган қисми ишсизларни ташкил этади.
Аҳоли бандлигини ошириш бўйича асосий тадбирлар иш б-н банд бўлган аҳолининг таркибий жиҳатдан қайта тақсимлаш ҳамда меҳнатга лаёқатли ёшларни янги илғор тармоқдар ва соҳаларга жалб қилиш бўлиб, бу эса ўз навбатида меҳнат салоҳиятидан самарали фойдаланишнинг қудратли захираси ҳисобланади. Ўзбекистон қ. х.да барча ижтимоий и. ч. ходимларининг учдан бир қисмидан кўпроғи банд. Уларнинг маълум қисмини бўшатиб олиш ва иқтисодиётнинг бошқа соҳаларига, энг аввало, саноатга ва хизмат кўрсатиш соҳасига йўналтириш, ноқишлоқ хўжалиги иш жойларини яратиш, меҳнатни ташкил этишнинг илғор услубларини қўллаш, ўсмирларни, кўп болалик аёлларни, пенсионерларни ва ноғиронларни иқтисодий рағбатлантирувчи иш б-н таъминлаш, ишсизликни камайтириш, меҳнат биржалари фаолиятини яхшилаш каби тадбирлар аҳолининг иш б-н бандлигини оширишга олиб келади. ЎзРда аҳолини иш б-н таъминлаш, инсонни ишли бўлиш ҳуқуқларини рўёбга чиқариш кафолатлари ЎзРнинг «Аҳолини иш б-н таъминлаш тўғрисида»ги Қонунида (1992 й. 13 янв.; 1998 й. 1-майда янги таҳрирда қабул қилинган) белгилаб берилган.
Дилфуза Раҳимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.