Baqalar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–159-b. — ziyouz.com
Baqalar BAQALAR, baqasimonlar (Ranidae) — dumsiz, suvda hamda quruqlikda yaşovçilar oilasi. Tanasining uz. 3 sm dan 20 sm, ba'zan 32 sm gaça. Tişlari yuqori jağlarida joy-laşgan. Tanasi ixçam, orqa oyoqlari nisbatan uzun (sakrovçi). 46 uruği 555 turi ma'lum. Jan. Amerika, Jan. Avstraliya va Yangi Zelandiyadan taşqari yer yuzining hamma qitalarida keng tarqalgan. Evolyatsiya jarayonida sodir bölgan adaptiv radiatsiya tufayli bu oila bir neça filogenetik guruhlarga, 8 kenja oilaga bölingan. Ularning asosiysi asl B. (Rana) uruği 200 turni, şu jumladan uz. 32 sm, oğirligi 3,5 kg keladigan goliaf baqasini (R. goliaph) va hökiz-baqani öz içiga oladi. Asl B.ning orqa oyoqlaridagi barmoqlari orasida pardasi, tilining orqa erkin uçida ayrisi böladi. Ölja uşlayotgan B. tilining orqa tomonini otadi. Asl B., yaşil (öt) baqa (R. temporaria), hovuz baqasi (R. esculenta, ya'ni R. lessonae), ötkir tumşuq baqa (R. arvalis, ya'ni R. terrestris) Yevropaning şarqiy qismida uçraydi. Örta Osiyo, jumladan Özbekistonda asl B.ning faqat bir turi — köl baqasi (R. ridibunda) tarqalgan. Bu tur Kavkaz, Qozoğiston va Yevropa mamlakatlarida ham uçraydi. Köl baqasining suvda yaşaydigan şakli yaşil, quruqlikda yaşaydigan şakllari esa qönğir tusda böladi. B.ning bir qança turlari (ötkir tumşuq baqa, yaşil baqa), suv havzalari yaqinidagi nam joylarda yaşab, faqat köpayiş davrida suvga tuşadi, boşqalari (mas, köl baqasi) asosan suvda yaşaydi va örmon hamda daşt mintaqalaridagi suv havzalarida tarqalgan. B. odatda juda harakatçan bulib, faol hayot keçiradi. Qanotli haşarotlar, yirik B. esa mayda umurtqalilar b-n oziqlanadi. Ayrim B. suv havzalari tubidagi balçikda, boşqalari quruqlikdagi pana joylarda yaşaydi. Asosan suv havzalariga tuxum qöyib köpayadi. Urğoçisi 500 dan 11 minggaça tuxum qöyadi. Köpçilik B. köpayiş davrida har xil ovoz çiqarib sayraydi. B. ovozi har bir tur va jineda öziga xos böladi. Ayrim B. (mas, kul B.) köpçilik mamlakatlarda pişirib iste'mol kilinadi. B. lab. tekşirişlari uçun asosiy obyekt hisoblanadi. Şim. Amerikada uçraydigan leopard B. Xalqaro Qizil ki-tobga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАҚАЛАР, бақасимонлар (Ranidae) — думсиз, сувда ҳамда қуруқликда яшовчилар оиласи. Танасининг уз. 3 см дан 20 см, баъзан 32 см гача. Тишлари юқори жағларида жой-лашган. Танаси ихчам, орқа оёқлари нисбатан узун (сакровчи). 46 уруғи 555 тури маълум. Жан. Америка, Жан. Австралия ва Янги Зеландиядан ташқари ер юзининг ҳамма қитьаларида кенг тарқалган. Эволяция жараёнида содир бўлган адаптив радиация туфайли бу оила бир неча филогенетик гуруҳларга, 8 кенжа оилага бўлинган. Уларнинг асосийси асл Б. (Rana) уруғи 200 турни, шу жумладан уз. 32 см, оғирлиги 3,5 кг келадиган голиаф бақасини (R. goliaph) ва ҳўкиз-бақани ўз ичига олади. Асл Б.нинг орқа оёқларидаги бармоқлари орасида пардаси, тилининг орқа эркин учида айриси бўлади. Ўлжа ушлаётган Б. тилининг орқа томонини отади. Асл Б., яшил (ўт) бақа (R. temporaria), ҳовуз бақаси (R. esculenta, яъни R. lessonae), ўткир тумшуқ бақа (R. arvalis, яъни R. terrestris) Европанинг шарқий қисмида учрайди. Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекистонда асл Б.нинг фақат бир тури — кўл бақаси (R. ridibunda) тарқалган. Бу тур Кавказ, Қозоғистон ва Европа мамлакатларида ҳам учрайди. Кўл бақасининг сувда яшайдиган шакли яшил, қуруқликда яшайдиган шакллари эса қўнғир тусда бўлади. Б.нинг бир қанча турлари (ўткир тумшуқ бақа, яшил бақа), сув ҳавзалари яқинидаги нам жойларда яшаб, фақат кўпайиш даврида сувга тушади, бошқалари (мас, кўл бақаси) асосан сувда яшайди ва ўрмон ҳамда дашт минтақаларидаги сув ҳавзаларида тарқалган. Б. одатда жуда ҳаракатчан булиб, фаол ҳаёт кечиради. Қанотли ҳашаротлар, йирик Б. эса майда умуртқалилар б-н озиқланади. Айрим Б. сув ҳавзалари тубидаги балчикда, бошқалари қуруқликдаги пана жойларда яшайди. Асосан сув ҳавзаларига тухум қўйиб кўпаяди. Урғочиси 500 дан 11 минггача тухум қўяди. Кўпчилик Б. кўпайиш даврида ҳар хил овоз чиқариб сайрайди. Б. овози ҳар бир тур ва жинеда ўзига хос бўлади. Айрим Б. (мас, кул Б.) кўпчилик мамлакатларда пишириб истеъмол килинади. Б. лаб. текширишлари учун асосий объект ҳисобланади. Шим. Америкада учрайдиган леопард Б. Халқаро Қизил ки-тобга киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.