Barbarossa
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106-b. — ziyouz.com
Barbarossa BARBAROSSA, Borborus — Usmonli turk imperiyasi harbiydengiz floti arboblari — aka-uka Bobo Uruj (1473 - 1518) va Xayruddin (1483 -1546)ga yevropaliklar tomonidan berilgan nom. B. sözi nemisça bölib, «qizilsoqol» degan ma'noni anglatadi. Germaniya qiroli Fridrix I qizğiş soqolli bölganidan şunday deb atalgan edi. Şunga köra, yevropaliklar qizğiş soqolli Bobo Uruj va Xayruddinni ham B. deb ataganlar (ayrim tilşunoslar B. sözi Bobo Uruj ismining notöğri talaffuzi deb taxmin qilişadi). Bobo Uruj va Xayruddin Egey dengizidagi Mitilena o.da islomga kirgan kambağal grek-kulol oilasida dunyoga kelgan. Bobo Uruj taxm. 20 yoşlarida ukasi Xayruddin b-n birgalikda turk harbiy kemalaridan biriga xizmatga kiradi. Tez orada ikkalasi öta jasur va iste'dodli ekanliklarini namoyon qilib, katta şuhrat qozonadilar va Jazoir hamda Tunis qirollari tomonidan Şim. Afrika mamlakatlarini ispanlar asoratidan xalos etiş uçun yordamga çaqiriladilar. Bobo Uruj va Xayruddin quruqlik va dengizda ispanlar ustidan ketma-ket ğalaba qozonib, Şim. Afrikada islomiy podşoxlar hukmronligini tiklaşga muvaffaq böladilar. Bobo Uruj janglardan birida halok bölgaç, Turkiya sultoni uning ukasi Xayruddinni Jazoirga voliy etib tayinlaydi. Xayruddin 19 yil davomida Jazoirda voliylik qilib, Örta dengizda Yevropa davlatlari harbiy-dengiz floti hukmronligiga qarşi muvaffaqiyatli uruşlar olib boradi. 1525 y. «Muqaddas Rim imperiyasi» imperatori Karl V (1500 — 58)dan mağlub bölib, asir olingan Fransiya qiroli Fransisk I (1494 — 1547)ning sulton Sulaymon I Qonuniyga qilgan murojaatiga köra, Xayruddin öz floti b-n Nitssa (Fransiyada) ş.ga borib, uni zabt etadi. Söng, Karl V flotini butunlay tormor qilib, Fransisk I ni asirlikdan qutqaradida, Fransiya taxtiga qayta ötqazadi. 1534 y. sulton Sulaymon I Qonuniy Xayruddinni Istanbulga çorlab, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti admirali (qömondoni) etib tayinlaydi. U 10 yil şu lavozimda qolib, Örta dengizda Yevropa davlatlari floti ustidan ketmaket zafar qozonadi, Grek arxipelagidagi orollarning aksariyatini, Italiyaning ayrim sohilböyi yerlarini zabt etadi, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz flotining Örta dengizdagi ustunligini qayta tiklaydi. Xayruddin umrining oxiriga qadar ana şunday şonli va zafarli hayot keçirib, 1546 y. vafot etadi. U Turkiyadagi Beşiktoş ş.da maxsus maqbaraga dafn etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАРБАРОССА, Борборус — Усмонли турк империяси ҳарбийденгиз флоти арбоблари — ака-ука Бобо Уруж (1473 - 1518) ва Хайруддин (1483 -1546)га европаликлар томонидан берилган ном. Б. сўзи немисча бўлиб, «қизилсоқол» деган маънони англатади. Германия қироли Фридрих I қизғиш соқолли бўлганидан шундай деб аталган эди. Шунга кўра, европаликлар қизғиш соқолли Бобо Уруж ва Хайруддинни ҳам Б. деб атаганлар (айрим тилшунослар Б. сўзи Бобо Уруж исмининг нотўғри талаффузи деб тахмин қилишади). Бобо Уруж ва Хайруддин Эгей денгизидаги Митилена о.да исломга кирган камбағал грек-кулол оиласида дунёга келган. Бобо Уруж тахм. 20 ёшларида укаси Хайруддин б-н биргаликда турк ҳарбий кемаларидан бирига хизматга киради. Тез орада иккаласи ўта жасур ва истеъдодли эканликларини намоён қилиб, катта шуҳрат қозонадилар ва Жазоир ҳамда Тунис қироллари томонидан Шим. Африка мамлакатларини испанлар асоратидан халос этиш учун ёрдамга чақириладилар. Бобо Уруж ва Хайруддин қуруқлик ва денгизда испанлар устидан кетма-кет ғалаба қозониб, Шим. Африкада исломий подшохлар ҳукмронлигини тиклашга муваффақ бўладилар. Бобо Уруж жанглардан бирида ҳалок бўлгач, Туркия султони унинг укаси Хайруддинни Жазоирга волий этиб тайинлайди. Хайруддин 19 йил давомида Жазоирда волийлик қилиб, Ўрта денгизда Европа давлатлари ҳарбий-денгиз флоти ҳукмронлигига қарши муваффақиятли урушлар олиб боради. 1525 й. «Муқаддас Рим империяси» императори Карл V (1500 — 58)дан мағлуб бўлиб, асир олинган Франция қироли Франциск I (1494 — 1547)нинг султон Сулаймон I Қонунийга қилган мурожаатига кўра, Хайруддин ўз флоти б-н Ницца (Францияда) ш.га бориб, уни забт этади. Сўнг, Карл V флотини бутунлай тормор қилиб, Франциск I ни асирликдан қутқарадида, Франция тахтига қайта ўтқазади. 1534 й. султон Сулаймон I Қонуний Хайруддинни Истанбулга чорлаб, Усмонли турк империяси ҳарбий-денгиз флоти адмирали (қўмондони) этиб тайинлайди. У 10 йил шу лавозимда қолиб, Ўрта денгизда Европа давлатлари флоти устидан кетмакет зафар қозонади, Грек архипелагидаги оролларнинг аксариятини, Италиянинг айрим соҳилбўйи ерларини забт этади, Усмонли турк империяси ҳарбий-денгиз флотининг Ўрта денгиздаги устунлигини қайта тиклайди. Хайруддин умрининг охирига қадар ана шундай шонли ва зафарли ҳаёт кечириб, 1546 й. вафот этади. У Туркиядаги Бешиктош ш.да махсус мақбарага дафн этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.