Barg
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–109-b. — ziyouz.com
Barg (lot. folium, yun. phyllon) — yuksak ösimliklarning asosiy vegetativ organlaridan biri, fotosintez, transpiratsiya va gaz almaşinuvi vazifasini bajaradi. Ba'zi ösimliklar barglari evolyutsiya davomida yaşaş şaroiti ta'sirida şakli özgarib, oziq yoki suv ğamlaş, himoya qiliş, ilaşiş kabi qöşimça funksiyalarni bajarişga moslaşgan. B.ning kattaligi turliça, odatda 3—10 sm, ayrim ösimliklar (mas, palma, banan) B. 20 m ga yetadi. B.ning plastinkasimon kengaygan qismi yaproq, novdaga yopişiş uçun xizmat qiladigan ingiçka qismi B. bandi deyiladi. Bir qança ösimliklar (buğdoydoşlar, ziradoşlar) B. bandi kengayib, novdani örab turadigan qinni hosil qiladi. Ba'zi ösimliklar (yalpizdoşlar)da B. bandi bölmaydi, yaproği töğridan-töğri novdaga birlaşadi. Bunday B. ötroq deyiladi. B.ning fotosintez qiladigan sathi yaproqning şakli va kattaligiga boğliq. Yaproqning yassi bölişi B.ning fotosintez qiladigan yuzasi sathini oşiradi.
B. oddiy va murakkab böladi. Oddiy B. bandida bitta, murakkab B. bandida bir neça yaproq bor. Oddiy B. yaproğining şakliga köra yumaloq, tuxumsimon, naştarsimon, töğri çiziqpi, ninasimon, yuraksimon, doirasimon va b.; qirrasining tuzilişiga köra tekis qirrali, tişli, kungurali; yaproğining bölaklanişiga binoan patsimon qirqma, patsimon öyma, panjasimon kirqma, panjasimon öyma yoki bölakli bölişi mumkin. Murakkab B. uç yaproqli, panjasimon, toq patsimon, juft patsimon, lirasimon va b. şakllarda böladi. B. poyada muayyan tartibda bittadan (ketma-ket), ikkitadan (qaramaqarşi), uç, tört yoki undan köproq (halqasimon) bölib joylaşadi. B. yaşaş şaroitiga moslaşiş tufayli qobiq (şumğiya), tikan (kaktus, zirk), jingalak (nöxat, qovun) şaklga kirgan yoki şakli butunlay yöqolib ketgan (zarpeçak). Piyoz va karam ham oziq moddalar töplanişi tufayli şakli özgargan barglardan iborat.
B. ostki va ustki tomonidan bir qavat tiniq hujayralardan iborat yupqa epidermis b-n qoplangan. Barg osti epidermisi hujayralari orasida maxsus tirqişsimon teşikçalar — B. oğizçalari böladi. Har bir oğizçani ikkita labhujayralar (tutaş hujayralar) örab turadi. Labhujayralar B. oğizçalarining oçilib va yopilişi, ya'ni B.da gaz almaşinişini boşqarib turadi. B. suvga töyinganida hujayralar turgor holatiga ötib, labhujayralar devori oçiladi. B. hujayralarida suv kamayganda hujayralarning turgorlik xususiyati aksinça kamayadi, labhujayralar oraliğida tirqiş yopilib, oğizçalar orqali suv buğlanişi va gaz almaşinişi kamayadi. 1 mm2 barg yuzasida oğizçalar soni 40 dan 500 gaça, ba'zan undan ham köproq böladi. Oğizçalar ayniqsa sernam joylarda ösadigan ösimliklar bargi kutikula, yoğsimon moddalar yoki tuklar b-n qoplangan, barg plastinkasi kiçik, köpinça etli; barg orqali suvning köp buğlanişiga imkon bermaydi. Epidermis ostida B. eti (mezofill) joylaşgan. B. eti köpçilik ösimliklarda ustki epidermis ostida joylaşgan 1 — 2 qator hujayralardan iborat ustunsimon töqima va uning ostidagi ğovak töqimadan taşkil topgan. B. eti hujayralari (ayniqsa ustunsimon töqima) B.ga yaşil rang beruvçi xloroplastlarga boy. Xloroplastlar iştirokida hujayralarda fotosintez sodir böladi. B. etidan tomirlar ötadi. Ular har xil şaklda bölib, sistematik ahamiyatga ega. Ikki pallali ösimliklar B. törsimon yoki patsimon, bir pallalilar esa parallel yoki yoysimon tomirlangan. Tomirlar lub va yoğoçlik tolalaridan hamda ötkazuvçi va törsimon naylardan iborat. Tomirlar yaproquçun tayanç sinç vazifasini ötaydi. Ötkazuvçi naylar orqali suv va mineral oziq moddalar iddizdan barg mezofili hujayralariga töxtovsiz kelib turadi. B. hujayralarida sintezlangan mahsulotlar tomirlardagi törsimon nayçalar orqali ösimlikning boşqa qismlari, ya'ni poya, ildiz, gul, mevalarga yetkazib beriladi. B. yuzasining keng bölişi uning karbonat angidridni faol qabul qilişi, köp miqdorda suv buğlatişi va kislorod işlab çiqarişiga sabab böladi. I ga maydondagi yaşil ösimliklar bir keça-kunduzda 150 — 500 kg karbonat angidridni özlaştirib, 60 — 400 kg kislorod ajratadi va 100 t gaça suv buğlatadi. Bu jarayonda B. 75 — 250 kg gaça organik modda hosil qiladi. B.ning yaşaş muddati ham turliça bölib, ayrim ösimliklar B. Bir neça hafta, boşqalari bir neça yilgaça (mas, lavr bargi 3 —4 yil, Yevropa arçasi bargi 8—10 yil, Şrenka arçasi bargi 30 yil) yaşaydi. B. hayoti fotosintez va metabolitik jarayonlarning izçilligi b-n boğliq. Bu jarayonlar sekin keçadigan ninabarglilarning bargi nisbatan uzoq yaşaydi. B. çeklangan ösiş xususiyatiga ega bölişi b-n boşqa ösimlik organlaridan farq qiladi. Yaproqning ösişi çeklanganligi, biroq B. bandning ösişi töxtovsiz davom etaverişi tufayli B. yaproği yoruğlikka ögiriliş xususiyatiga ega böladi.
Öktam Pratov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАРГ (лот. folium, юн. phyllon) — юксак ўсимликларнинг асосий вегетатив органларидан бири, фотосинтез, транспирация ва газ алмашинуви вазифасини бажаради. Баъзи ўсимликлар барглари эволюция давомида яшаш шароити таъсирида шакли ўзгариб, озиқ ёки сув ғамлаш, ҳимоя қилиш, илашиш каби қўшимча функцияларни бажаришга мослашган. Б.нинг катталиги турлича, одатда 3—10 см, айрим ўсимликлар (мас, пальма, банан) Б. 20 м га етади. Б.нинг пластинкасимон кенгайган қисми япроқ, новдага ёпишиш учун хизмат қиладиган ингичка қисми Б. банди дейилади. Бир қанча ўсимликлар (буғдойдошлар, зирадошлар) Б. банди кенгайиб, новдани ўраб турадиган қинни ҳосил қилади. Баъзи ўсимликлар (ялпиздошлар)да Б. банди бўлмайди, япроғи тўғридан-тўғри новдага бирлашади. Бундай Б. ўтроқ дейилади. Б.нинг фотосинтез қиладиган сатҳи япроқнинг шакли ва катталигига боғлиқ. Япроқнинг ясси бўлиши Б.нинг фотосинтез қиладиган юзаси сатҳини оширади.
Б. оддий ва мураккаб бўлади. Оддий Б. бандида битта, мураккаб Б. бандида бир неча япроқ бор. Оддий Б. япроғининг шаклига кўра юмалоқ, тухумсимон, наштарсимон, тўғри чизиқпи, нинасимон, юраксимон, доирасимон ва б.; қиррасининг тузилишига кўра текис қиррали, тишли, кунгурали; япроғининг бўлакланишига биноан патсимон қирқма, патсимон ўйма, панжасимон кирқма, панжасимон ўйма ёки бўлакли бўлиши мумкин. Мураккаб Б. уч япроқли, панжасимон, тоқ патсимон, жуфт патсимон, лирасимон ва б. шаклларда бўлади. Б. пояда муайян тартибда биттадан (кетма-кет), иккитадан (қарамақарши), уч, тўрт ёки ундан кўпроқ (ҳалқасимон) бўлиб жойлашади. Б. яшаш шароитига мослашиш туфайли қобиқ (шумғия), тикан (кактус, зирк), жингалак (нўхат, қовун) шаклга кирган ёки шакли бутунлай йўқолиб кетган (зарпечак). Пиёз ва карам ҳам озиқ моддалар тўпланиши туфайли шакли ўзгарган барглардан иборат.
Б. остки ва устки томонидан бир қават тиниқ ҳужайралардан иборат юпқа эпидермис б-н қопланган. Барг ости эпидермиси ҳужайралари орасида махсус тирқишсимон тешикчалар — Б. оғизчалари бўлади. Ҳар бир оғизчани иккита лабҳужайралар (туташ ҳужайралар) ўраб туради. Лабҳужайралар Б. оғизчаларининг очилиб ва ёпилиши, яъни Б.да газ алмашинишини бошқариб туради. Б. сувга тўйинганида ҳужайралар тургор ҳолатига ўтиб, лабҳужайралар девори очилади. Б. ҳужайраларида сув камайганда ҳужайраларнинг тургорлик хусусияти аксинча камаяди, лабҳужайралар оралиғида тирқиш ёпилиб, оғизчалар орқали сув буғланиши ва газ алмашиниши камаяди. 1 мм2 барг юзасида оғизчалар сони 40 дан 500 гача, баъзан ундан ҳам кўпроқ бўлади. Оғизчалар айниқса сернам жойларда ўсадиган ўсимликлар барги кутикула, ёғсимон моддалар ёки туклар б-н қопланган, барг пластинкаси кичик, кўпинча этли; барг орқали сувнинг кўп буғланишига имкон бермайди. Эпидермис остида Б. эти (мезофилл) жойлашган. Б. эти кўпчилик ўсимликларда устки эпидермис остида жойлашган 1 — 2 қатор ҳужайралардан иборат устунсимон тўқима ва унинг остидаги ғовак тўқимадан ташкил топган. Б. эти ҳужайралари (айниқса устунсимон тўқима) Б.га яшил ранг берувчи хлоропластларга бой. Хлоропластлар иштирокида ҳужайраларда фотосинтез содир бўлади. Б. этидан томирлар ўтади. Улар ҳар хил шаклда бўлиб, систематик аҳамиятга эга. Икки паллали ўсимликлар Б. тўрсимон ёки патсимон, бир паллалилар эса параллел ёки ёйсимон томирланган. Томирлар луб ва ёғочлик толаларидан ҳамда ўтказувчи ва тўрсимон найлардан иборат. Томирлар япроқучун таянч синч вазифасини ўтайди. Ўтказувчи найлар орқали сув ва минерал озиқ моддалар иддиздан барг мезофили ҳужайраларига тўхтовсиз келиб туради. Б. ҳужайраларида синтезланган маҳсулотлар томирлардаги тўрсимон найчалар орқали ўсимликнинг бошқа қисмлари, яъни поя, илдиз, гул, меваларга етказиб берилади. Б. юзасининг кенг бўлиши унинг карбонат ангидридни фаол қабул қилиши, кўп миқдорда сув буғлатиши ва кислород ишлаб чиқаришига сабаб бўлади. I га майдондаги яшил ўсимликлар бир кеча-кундузда 150 — 500 кг карбонат ангидридни ўзлаштириб, 60 — 400 кг кислород ажратади ва 100 т гача сув буғлатади. Бу жараёнда Б. 75 — 250 кг гача органик модда ҳосил қилади. Б.нинг яшаш муддати ҳам турлича бўлиб, айрим ўсимликлар Б. Бир неча ҳафта, бошқалари бир неча йилгача (мас, лавр барги 3 —4 йил, Европа арчаси барги 8—10 йил, Шренка арчаси барги 30 йил) яшайди. Б. ҳаёти фотосинтез ва метаболитик жараёнларнинг изчиллиги б-н боғлиқ. Бу жараёнлар секин кечадиган нинабарглиларнинг барги нисбатан узоқ яшайди. Б. чекланган ўсиш хусусиятига эга бўлиши б-н бошқа ўсимлик органларидан фарқ қилади. Япроқнинг ўсиши чекланганлиги, бироқ Б. банднинг ўсиши тўхтовсиз давом этавериши туфайли Б. япроғи ёруғликка ўгирилиш хусусиятига эга бўлади.
Ўктам Пратов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.