Bariy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com
Bariy (Baryum), Va — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, tartib nomeri 56, at.m. 137,34, kumuş rang-oq metall. 7 ta barqaror izotop aralaşmasidan iborat, ular orasida |38Va köproq (71,66%). B.ni şved kimyogari K. Şeyele VaO şaklida kaşf etgan (1774) va bu oksidni «oğir yer» yoki barit deb atagan (yun. barus — oğir sözidan), metall B.ni ingliz kimyogari G. Devi elektroliz yöli b-n olgan (1808). Yer pustila B. oğirlik jihatdan 0,05% ni taşkil etadi, tabiatda erkin holda uçramaydi. B. birikmalari — barit BaSO4 va viterit VaSO3 sanoat ahamiyatiga ega. B. VaO b-n alyuminiyni birga qizdiriş yoki VaN, ni parçalaş yoki suyuqlangan VaS12 ni elektroliz qiliş yöli b-n olinadi. B.ning ziçligi 3760 kg/m3, mineralogik şkala böyiça qattiqligi 1,25, Moos şkalasi böyiça 2, suyuqlaniş t-rasi 727°, qaynaş t-rasi 1637°. B. qörğoşindan qattiqroq, ruxdan yumşoqroq. B. işqoriy-yer metall, kimyoviy xossalari jihatdan kalsiy b-n stronsiyga öxşaydi, lekin ularga nisbatan faolroq. Havoda tez oksidlanadi, qizdirilganda oson alangalanadi. Suvni şiddat b-n parçalab, bariy gidroksid hosil qiladi: Va+2H2O=Ba(ON)2+H2. Bariy oksid — VaO rangsiz kristall modda bölib, havoda bariy karbonat VaSO3 ga aylanadi. VaO ni havoda 500° da qizdirib, VaO2 olinadi, bu modda esa 700° da VaO va O2 ga ajraladi. B. kimyoviy juda faol bölganidan kerosin qatlami ostida saqlanadi. Galogenlar va oltingugurt b-n birikib,galogenidlar (mas, VaS12) va sulfid — BaS, vodorod b-n birikib, gidrid — VaN2 hosil qiladi. VaN2 suv va kislotalar ta'sirida tez parçalanadi. Odatda işlatiladigan B. tuzlaridan bariy xlorid VaS12 va b. galogenidlar, bariy nitrat Ba(NO3)2, bariy sulfid BaS, bariy xlorat Va(C1O3) suvda yaxşi eriydi, bariy sulfat BaSO4, bariy karbonat VaSO3 va bariy xromat VaSYU4 qiyin eriydi. B. köp qotişmalar tarkibiga kiradi. Va — Ni qotişmasi radiolampalarda işlatiladi, Va — R qotişmasidan bosmaxona harflari tayyorlanadi. Ba'zi qotişmalari vakuumda gaz yutuvçi sifatida, yadro texnikasida u-nurlardan saqlovçi materiallar sifatida qöllaniladi. B.ning VaSO3, Va-(ON)2, VaS12, Ba(NO3)2 birikmalari kimyo lab.da, BaCL, q. x. zararkunandalariga qarşi kuraşda, BaSO4 xrustal şişa va oq böyoq i. ç.da, Ba(NO3)2 yaşil olov hosil qilişda işlatiladi.
Nasriddin Sirojiddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАРИЙ (Baryum), Ва — Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент, тартиб номери 56, ат.м. 137,34, кумуш ранг-оқ металл. 7 та барқарор изотоп аралашмасидан иборат, улар орасида |38Ва кўпроқ (71,66%). Б.ни швед кимёгари К. Шееле ВаО шаклида кашф этган (1774) ва бу оксидни «оғир ер» ёки барит деб атаган (юн. barus — оғир сўзидан), металл Б.ни инглиз кимёгари Г. Деви электролиз йўли б-н олган (1808). Ер пустила Б. оғирлик жиҳатдан 0,05% ни ташкил этади, табиатда эркин ҳолда учрамайди. Б. бирикмалари — барит BaSO4 ва витерит ВаСО3 саноат аҳамиятига эга. Б. ВаО б-н алюминийни бирга қиздириш ёки ВаН, ни парчалаш ёки суюқланган ВаС12 ни электролиз қилиш йўли б-н олинади. Б.нинг зичлиги 3760 кг/м3, минералогик шкала бўйича қаттиқлиги 1,25, Моос шкаласи бўйича 2, суюқланиш т-раси 727°, қайнаш т-раси 1637°. Б. қўрғошиндан қаттиқроқ, рухдан юмшоқроқ. Б. ишқорий-ер металл, кимёвий хоссалари жиҳатдан кальций б-н стронцийга ўхшайди, лекин уларга нисбатан фаолроқ. Ҳавода тез оксидланади, қиздирилганда осон алангаланади. Сувни шиддат б-н парчалаб, барий гидроксид ҳосил қилади: Ва+2Н2О=Ва(ОН)2+Н2. Барий оксид — ВаО рангсиз кристалл модда бўлиб, ҳавода барий карбонат ВаСО3 га айланади. ВаО ни ҳавода 500° да қиздириб, ВаО2 олинади, бу модда эса 700° да ВаО ва О2 га ажралади. Б. кимёвий жуда фаол бўлганидан керосин қатлами остида сақланади. Галогенлар ва олтингугурт б-н бирикиб,галогенидлар (мас, ВаС12) ва сульфид — BaS, водород б-н бирикиб, гидрид — ВаН2 ҳосил қилади. ВаН2 сув ва кислоталар таъсирида тез парчаланади. Одатда ишлатиладиган Б. тузларидан барий хлорид ВаС12 ва б. галогенидлар, барий нитрат Ba(NO3)2, барий сульфид BaS, барий хлорат Ва(С1О3) сувда яхши эрийди, барий сульфат BaSO4, барий карбонат ВаСО3 ва барий хромат ВаСЮ4 қийин эрийди. Б. кўп қотишмалар таркибига киради. Ва — Ni қотишмаси радиолампаларда ишлатилади, Ва — РЬ қотишмасидан босмахона ҳарфлари тайёрланади. Баъзи қотишмалари вакуумда газ ютувчи сифатида, ядро техникасида у-нурлардан сақловчи материаллар сифатида қўлланилади. Б.нинг ВаСО3, Ва-(ОН)2, ВаС12, Ba(NO3)2 бирикмалари кимё лаб.да, BaCL, қ. х. зараркунандаларига қарши курашда, BaSO4 хрустал шиша ва оқ бўёқ и. ч.да, Ba(NO3)2 яшил олов ҳосил қилишда ишлатилади.
Насриддин Сирожиддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.