Barmoq tizimi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Barmoq tizimi BARMOQ TIZIMI, barmoq vazni — böğinlar sanoği, mutanosibligiga asoslangan şe'r ölçovi turi. B. t. öziga xos xususiyatlarga köra aruz tizimidan farq qiladi. Barmoq vazni an'anaviy xalq atamasidir. B. t. jahon şe'riyatidagi törtta: sillabik (böğin), sillabiktonik (böğin-urğu), tonik (urğu) va kvantitativ (ya'ni böğinlarning qisqa va çöziqligiga asoslangan) şe'r tizimlaridan biri. Tonik tizim söz urğusi erkin bölgan tillarga mansub (mas, rus tili va poeziyasida şunday, özbek tilida söz urğusi ötroq, şu sababli erkin vazn yo sarbast janri mustaqil şe'r tizimi emas, balki u B. t.ga kiradi). B. t. atamasi sodda vazn (4+4+3, yo 6+5), erkin vazn (vazn turi) ma'nolarida ham qöllanadi. B. t. atamasi şe'riy misralarning böğinlarini barmoq b-n sanaşdan kelib çiqqan. Mac: 4 4 3 Bahor keldi tabiatning qöllari 4 4 3 Daraxtlarga ipak köylak kiygizdi 4 4 3 Yer ham sölgan kökatlarni tirgizdi 4 4 3 Yaşillandi dalalarning yöllari I II III
Bu şe'rning vazni 4+4+3 tartibida. Vaznlar izçil takrorlangan turoqlardan taşkil topadi. Turoq sakkiz böğinligaça bölib, misra va baytda tutgan örniga köra ham farqlanadi. Mac:
4 4 3
Ölkamizga kulib keldi oltin yoz,
4 4 3
Çöllarida çamanzorlar poyondoz
II
III
I — kiçik turoq (u juda qisqa ritmik pauzali); II — boş turoq (u boş ritmik pauzaga ega, misralarni mazmun va intonatsiyaga köra ikkiga ajratadi); III — oxirgi turoq (u eng çöziq ritmik pauzali, qofiyani ham öz içiga oladi). Yuqoridagi törtlikning «bahor keldi» sözlari oxiri b-n navbatdagi misraning şu örinda kelgan «daraxtlarga» sözi oxiri bir-biriga mos. Bu moslik 4 böğinlidir. 1-böğin guruhi 4, 2-böğin guruhi 4, 3-böğin guruhi 3 böğinlidir. Bu turoqlar, ular oxiridagi ritmik pauzalar, mazkur şe'rdagi 4+4+3 vaznining şakllanişi va takrorlanişi ritmni vujudga keltirişda muhim ahamiyatga ega. Turoq bir böğinli bölişi ham mumkin. Mac,
112 112 8
el bor bölsa, er xor bölmas
112 112 8
er bor bölsa, el xor bölmas
Bu maqolning vazni 1 + 1+2+1 + 1+2 dir, bu vazn sakkizlik turkumiga mansub. Vazn beş xil böladi (sodda, qöşma, murakkab, erkin va aralaş).
Proza ham, şe'r ham öziga xos musiqiylikka ega. Ta'sir etiş muammosi şe'riyatda yangi falsafiy fikr, hikmat ifodalanganligi b-ngina emas, balki musiqiylik b-n ham boğliqdir. Musiqiylik uç unsurga ega (ritm, qofiya, band). Ifoda, gap, inversiya, intonatsiya, urğu, söz va tovuş takrori kabi vositalar ham şe'riyatda musiqiylikni yuzaga keltirişga xizmat qilsada ritm unsuri böla olmaydi. Ritm, qofiya va band musiqiylikni yuzaga keltiruvçi asosiy vositalar; söz, tovuş takrori, urğu va b. esa yordamçi vositadir. Mac:
Sevişganlar topişgusidir Jonlar jonga yopişgusidir.
(Hamid Olimjon)
Bu baytda «ş», «o» tovuşlari takrorlanyapti, bu hol misralarga alohida xuşohang bağişlaydi. Biroq musiqiylik va ohangdorlik tabiiy bölişi lozim, mazmun şaklga qurbon qilinmasligi kerak. B. t.dan özbek mumtoz şe'riyatida ham foydalanilgan, ammo aruz yetakçi örin tutgan. 20-a. boşlariga kelib, özbek adabiyoti poeziyasida B. t.dan keng miqyosda foydalanişni Fitrat va Çölponlar boşlab bergan.
B. t. va boşqa şe'riyat tizimlarining tarixi, nazariyasi şe'rşunoslikning tadqiqot manbai hisoblanadi.
Ad.: Sud ton I., Adabiyot nazariyasi, T., 1939; Özbek şe'r tuzilişi [Adabiyot nazariyasi. Ikki jil dli, 2-jild], T., 1979.
Ummat Töyçiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАРМОҚ ТИЗИМИ, бармоқ вазни — бўғинлар саноғи, мутаносиблигига асосланган шеър ўлчови тури. Б. т. ўзига хос хусусиятларга кўра аруз тизимидан фарқ қилади. Бармоқ вазни анъанавий халқ атамасидир. Б. т. жаҳон шеъриятидаги тўртта: силлабик (бўғин), силлабиктоник (бўғин-урғу), тоник (урғу) ва квантитатив (яъни бўғинларнинг қисқа ва чўзиқлигига асосланган) шеър тизимларидан бири. Тоник тизим сўз урғуси эркин бўлган тилларга мансуб (мас, рус тили ва поэзиясида шундай, ўзбек тилида сўз урғуси ўтроқ, шу сабабли эркин вазн ё сарбаст жанри мустақил шеър тизими эмас, балки у Б. т.га киради). Б. т. атамаси содда вазн (4+4+3, ё 6+5), эркин вазн (вазн тури) маъноларида ҳам қўлланади. Б. т. атамаси шеърий мисраларнинг бўғинларини бармоқ б-н санашдан келиб чиққан. Mac: 4 4 3 Баҳор келди табиатнинг қўллари 4 4 3 Дарахтларга ипак кўйлак кийгизди 4 4 3 Ер ҳам сўлган кўкатларни тиргизди 4 4 3 Яшилланди далаларнинг йўллари I II III
Бу шеърнинг вазни 4+4+3 тартибида. Вазнлар изчил такрорланган туроқлардан ташкил топади. Туроқ саккиз бўғинлигача бўлиб, мисра ва байтда тутган ўрнига кўра ҳам фарқланади. Mac:
4 4 3
Ўлкамизга кулиб келди олтин ёз,
4 4 3
Чўлларида чаманзорлар поёндоз
II
III
I — кичик туроқ (у жуда қисқа ритмик паузали); II — бош туроқ (у бош ритмик паузага эга, мисраларни мазмун ва интонацияга кўра иккига ажратади); III — охирги туроқ (у энг чўзиқ ритмик паузали, қофияни ҳам ўз ичига олади). Юқоридаги тўртликнинг «баҳор келди» сўзлари охири б-н навбатдаги мисранинг шу ўринда келган «дарахтларга» сўзи охири бир-бирига мос. Бу мослик 4 бўғинлидир. 1-бўғин гуруҳи 4, 2-бўғин гуруҳи 4, 3-бўғин гуруҳи 3 бўғинлидир. Бу туроқлар, улар охиридаги ритмик паузалар, мазкур шеърдаги 4+4+3 вазнининг шаклланиши ва такрорланиши ритмни вужудга келтиришда муҳим аҳамиятга эга. Туроқ бир бўғинли бўлиши ҳам мумкин. Mac,
112 112 8
эл бор бўлса, эр хор бўлмас
112 112 8
эр бор бўлса, эл хор бўлмас
Бу мақолнинг вазни 1 + 1+2+1 + 1+2 дир, бу вазн саккизлик туркумига мансуб. Вазн беш хил бўлади (содда, қўшма, мураккаб, эркин ва аралаш).
Проза ҳам, шеър ҳам ўзига хос мусиқийликка эга. Таъсир этиш муаммоси шеъриятда янги фалсафий фикр, ҳикмат ифодаланганлиги б-нгина эмас, балки мусиқийлик б-н ҳам боғлиқдир. Мусиқийлик уч унсурга эга (ритм, қофия, банд). Ифода, гап, инверсия, интонация, урғу, сўз ва товуш такрори каби воситалар ҳам шеъриятда мусиқийликни юзага келтиришга хизмат қилсада ритм унсури бўла олмайди. Ритм, қофия ва банд мусиқийликни юзага келтирувчи асосий воситалар; сўз, товуш такрори, урғу ва б. эса ёрдамчи воситадир. Mac:
Севишганлар топишгусидир Жонлар жонга ёпишгусидир.
(Ҳамид Олимжон)
Бу байтда «ш», «о» товушлари такрорланяпти, бу ҳол мисраларга алоҳида хушоҳанг бағишлайди. Бироқ мусиқийлик ва оҳангдорлик табиий бўлиши лозим, мазмун шаклга қурбон қилинмаслиги керак. Б. т.дан ўзбек мумтоз шеъриятида ҳам фойдаланилган, аммо аруз етакчи ўрин тутган. 20-а. бошларига келиб, ўзбек адабиёти поэзиясида Б. т.дан кенг миқёсда фойдаланишни Фитрат ва Чўлпонлар бошлаб берган.
Б. т. ва бошқа шеърият тизимларининг тарихи, назарияси шеършуносликнинг тадқиқот манбаи ҳисобланади.
Ад.: Суд тон И., Адабиёт назарияси, Т., 1939; Ўзбек шеър тузилиши [Адабиёт назарияси. Икки жил дли, 2-жилд], Т., 1979.
Уммат Тўйчиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.