Barsterlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com
Barsterlar — muayyan davr b-n rentgen diapazonida çaqnab turuvçi yulduzlar. Birinçi bor 1975 y.da atmosferadan taşqi astronomiya usullari yordamida topilgan. B. rentgen manbalari hisoblanadi; ular nurlanişining fotonlari energiya 1 — 20 keV. B. çaqnaşning qaytarilişi davri bir neça soatdan to bir neça kungaça bölgan oraliqda. Çaqnaşlar orasidagi vaqt oraliği 30 — 50% gaça asta özgarib turadi. Çaqnaşlar vaqtidagi nurlaniş energiyasi ular oraliğida tarqaladigan nurlaniş energiyasidan taxm. 100 marta kam. Hozirgaça 50 dan ortiq B. batafsil örganib çiqilgan. Ma'lumotlarga köra, B. massasi Quyoş massasiga yaqin bölgan neytron yulduz bölib, uning atrofida akkretsiya hodisasi sodir bölmoqda. Bunday hodisa qöşaloq yulduzlarda yuz berib, oddiy qöşni yulduzdan neytron yulduzga massa oqimi jarayoni b-n boğliq. Natijada neytron yulduz yaqinida qalinligi bir neça ön metr bölgan akkretsion disk vujudga keladi. Akkretsiya jarayonida disk harorati oşib borib, uning qiymati 3-108 K ga yetişi b-n qisqa vaqt içida geliy moddasining yonişi yuz beradi va bu rentgen çaqnaşini körsatadi. Demak, B.ning çaqnaş mexanizmi termoyadro portlaşi b-n tuşuntirilişi lozim. Çaqnaşdan söng akkretsion diskda massasi 1015 t. geliy yiğilişi b-n u bir neça sekundda yonib, Yerda yana rentgen çaqnaşi kuzatiladi.
Ad.: Nuritdinov S. N., Galaktika tuzilişi va fizikasi, T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАРСТЕРЛАР — муайян давр б-н рентген диапазонида чақнаб турувчи юлдузлар. Биринчи бор 1975 й.да атмосферадан ташқи астрономия усуллари ёрдамида топилган. Б. рентген манбалари ҳисобланади; улар нурланишининг фотонлари энергия 1 — 20 кэВ. Б. чақнашнинг қайтарилиши даври бир неча соатдан то бир неча кунгача бўлган оралиқда. Чақнашлар орасидаги вақт оралиғи 30 — 50% гача аста ўзгариб туради. Чақнашлар вақтидаги нурланиш энергияси улар оралиғида тарқаладиган нурланиш энергиясидан тахм. 100 марта кам. Ҳозиргача 50 дан ортиқ Б. батафсил ўрганиб чиқилган. Маълумотларга кўра, Б. массаси Қуёш массасига яқин бўлган нейтрон юлдуз бўлиб, унинг атрофида аккреция ҳодисаси содир бўлмоқда. Бундай ҳодиса қўшалоқ юлдузларда юз бериб, оддий қўшни юлдуздан нейтрон юлдузга масса оқими жараёни б-н боғлиқ. Натижада нейтрон юлдуз яқинида қалинлиги бир неча ўн метр бўлган аккрецион диск вужудга келади. Аккреция жараёнида диск ҳарорати ошиб бориб, унинг қиймати 3-108 К га етиши б-н қисқа вақт ичида гелий моддасининг ёниши юз беради ва бу рентген чақнашини кўрсатади. Демак, Б.нинг чақнаш механизми термоядро портлаши б-н тушунтирилиши лозим. Чақнашдан сўнг аккрецион дискда массаси 1015 т. гелий йиғилиши б-н у бир неча секундда ёниб, Ерда яна рентген чақнаши кузатилади.
Ад.: Нуритдинов С. Н., Галактика тузилиши ва физикаси, Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.