Başadar qörğonlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156-b. — ziyouz.com
Başadar qörğonlari - Toğli Oltoy ölkasining yaylov va çöllarida yaşagan (mil. av. 1ming yillikning 2-yarmi) çorvador skif qabilalarining qabristoni. B. q. Oltoyning Qoraköl daryo vohasida joylaşgai Kulada qişloği yaqinidagi Başadar degan joydan topilgan. 1950 y.da prof. S. I. Rudenko tekşirgan, 60 dan ortiq qörğon borligi aniqlangan. Ulardan 2 tasi oçilgan. Qörğonlar doyra şaklida. Bal. 1,5 — 2 m, diametri 40 — 60 m ga yetadi. B. q.da yoğoç xarilar töşalgan, tomiga 50 — 60 sm qalinlikda daraxt pöstloği töşamasi va 1 m qalinliqda şox-şabba yopilgan maxsus xona topildi. Xonaning şipi qora namat b-n qoplangai. Bu xonaga mömiyolangan murda solingan tobut qöyilgan. Murda va u b-n birga kumilgan buyumlar yaxşi saqlangan. B. q. uruğ yoki qabila oqsoqollarining mo-zorlari bölib, ularda suyak va jezdan işlangan yoy öqi, zeb-ziynat buyumlari, kiyim-keçak qoldiklari, mömiyolangan murda va boş suyaklari yorilgan 10 otning skeleti topildi. Ularning egar va yuganlari oltin qoplama naqşlar b-n bezatilgan. Şuningdek, ikkita yoğoç tobutda erkak va ayol murdasi va 14 ot skeleti ham topildi. Ikkala tobut va ularning qopqoqlari hayvon su-ratlari b-n bezatilgan. Erkak tobutiga qator ketayotgan 4 yölbars va burama şoxli buğu surati solingan. Ayol tobuti qopqoğiga ham 4 yölbars, pastroğiga esa 2 buğu, 3 arxar va 2 tönğiz surati çizilgan. Tobut devoridagi yölbars suratlari ustiga gul solingan hoşiyali namat yopilgan. Murdalarning kamari va qindagi şamşiri xam saqlangan. Biroqmo-zor bir vaqtlar talangani uçun undagi qimmatbaho buyumlar, otlarning egar, yuganlaridagi oltin va kumuş taqinçoqlar yöqolgan. B. q.da topilgan bu san'at buyumlari Sibirning uzoq ötmiş madaniyatidan, Toğli Oltoy aholisining qadimdan Yaqin Şarq va Old Osiyo b-n iqtasodiy va madaniy aloqada bölganidan dalolat beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАШАДАР ҚЎРҒОНЛАРИ - Тоғли Олтой ўлкасининг яйлов ва чўлларида яшаган (мил. ав. 1минг йилликнинг 2-ярми) чорвадор скиф қабилаларининг қабристони. Б. қ. Олтойнинг Қоракўл дарё воҳасида жойлашгаи Кулада қишлоғи яқинидаги Башадар деган жойдан топилган. 1950 й.да проф. С. И. Руденко текширган, 60 дан ортиқ қўрғон борлиги аниқланган. Улардан 2 таси очилган. Қўрғонлар дойра шаклида. Бал. 1,5 — 2 м, диаметри 40 — 60 м га етади. Б. қ.да ёғоч харилар тўшалган, томига 50 — 60 см қалинликда дарахт пўстлоғи тўшамаси ва 1 м қалинлиқда шох-шабба ёпилган махсус хона топилди. Хонанинг шипи қора намат б-н қоплангаи. Бу хонага мўмиёланган мурда солинган тобут қўйилган. Мурда ва у б-н бирга кумилган буюмлар яхши сақланган. Б. қ. уруғ ёки қабила оқсоқолларининг мо-зорлари бўлиб, уларда суяк ва жездан ишланган ёй ўқи, зеб-зийнат буюмлари, кийим-кечак қолдиклари, мўмиёланган мурда ва бош суяклари ёрилган 10 отнинг скелети топилди. Уларнинг эгар ва юганлари олтин қоплама нақшлар б-н безатилган. Шунингдек, иккита ёғоч тобутда эркак ва аёл мурдаси ва 14 от скелети ҳам топилди. Иккала тобут ва уларнинг қопқоқлари ҳайвон су-ратлари б-н безатилган. Эркак тобутига қатор кетаётган 4 йўлбарс ва бурама шохли буғу сурати солинган. Аёл тобути қопқоғига ҳам 4 йўлбарс, пастроғига эса 2 буғу, 3 архар ва 2 тўнғиз сурати чизилган. Тобут деворидаги йўлбарс суратлари устига гул солинган ҳошияли намат ёпилган. Мурдаларнинг камари ва қиндаги шамшири хам сақланган. Бироқмо-зор бир вақтлар талангани учун ундаги қимматбаҳо буюмлар, отларнинг эгар, юганларидаги олтин ва кумуш тақинчоқлар йўқолган. Б. қ.да топилган бу санъат буюмлари Сибирнинг узоқ ўтмиш маданиятидан, Тоғли Олтой аҳолисининг қадимдан Яқин Шарқ ва Олд Осиё б-н иқтасодий ва маданий алоқада бўлганидан далолат беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.