Bastakorlik

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139–140-b. — ziyouz.com

Bastakorlik - Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida an'anaviy, mumtoz musiqa uslubi zaminida yuzaga kelgan badiiy an'ana, ijodiy kasb turi, musiqa ijodçiligi. Quyidagi ijod şoxobçalarini öz içiga oladi:

1) xalq orasida tanilgan muayyan kuy yoki aşula yölining özgaça mustaqil körinişi (qayta ohangga va usulga solib, mualliflaştirilgan namunasi)ni yaratiş. Mas, Rost maqomining «Uşşoq» şö'balari asosida yaratilgan «Uşşoqi Hoji» yoki «Samarqand Uşşoği I— II» (Hoji Abdulaziz Abdurasulov), «Toşkent Uşşoği I — I» (Mulla Töyçi Toşmuhamedov), «Uşşoqi Sodirxon» (Sodirxon Boboşarifov) kabi asarlar;

2) ma'lum çolğu kuylarning — aşula, aşula yöllarining — çolğu variantlarini yaratiş (I. Ikromov aşulalaştirgan «Munojot», «Çöli Iroq» singari);

3) bir neça kuy, qöşiq yoki aşulalarni umumlaştirib bir asar yaratiş (H. A Abdurasulovning «Bozurgoniy», «Bebokça» asarlari kabi);

4) mustaqil asarlar (ötmişda asosan kuy, qöşiq va aşula yöllari, hoz. davrda boşqa janrlarda ham) ijod etiş.

Örta Osiyoda B. tarixi qadimdan boşlanadi. Iste'dodli xonanda, sozanda va zamonaviy ma'nodagi bastakorlar Borbad Marviy (6 — 7-a.lar), Abdurahmon ibn Surayj (? —743), Abduhafz Söğdiy (? — 832) va b. Yaqin va Örta Şarqning deyarli barça mamlakatlarida tanilgan. Abu Nasr Forobiy va Abu Ali ibn Sino singari allomalar ham B. b-n bevosita şuğullanişganligi haqida ma'lumotlar bizgaça yetib kelgan. Bu ularning ilmiy-musiqiy asarlari amaliyot b-n uzviy boğlanişiga asos bölgan. Özbek xalqi orasida B. ayniqsa Amir Temur va temuriylar, xususan, Bobur hamda boburiylar davrida mukammallaşib, ilmiy va badiiy adabiyotda atrofliça öz tarixi va ta'rifini topgan. B. an'anaviy ijroçi (xonanda, ayniqsa sozanda)likdan turtki olib, maqom ijodçiligiga katta ta'sir körsatdi. Dastlab (13-a.) ön ikki maqom, söngra (16 — 18-a.lar) uning zaminida Şaşmaqom, Xorazm va Farğona — Toşkent maqom turkumlari şakllanişiga sabab böldi. Maqom turkumlari tarkibida önlab çolğu («Saqili Islimxon», «Saqili Aşkullo», «Murabbai Komil», «Saqili Niyozjonxöja» kabi) va aşula («Samandariy», «Karimqulbegi» singari) yöllari yuzaga keldi. B. san'ati, ayniqsa, 15 — 16-a.larda ommaviylaşgan: qator şoir, olim va b. ayni paytda bastakor ham bölgan. Abdurahmon Jomiy «Imoma» naqşi (yoki «Naqşi Mullo»)ni, A. Navoiy bir qança naqş va peşravlar, Bobur «Çorgoh savti» yöllaridagi asarini ijod etgan. Bu davrga kelib B.ning asosiy janr va şakllari, uslub va usullarining rivoji öz qiyomiga yetdi. Manbalarda, ayniqsa Darvişali Çangiy (16 — 17-a. lar)ning musiqaga doir risolalarida (yuqoridagilardan taşqari) amal, qavl, savt, çorzarb hamda jir, kor, tarona körinişlaridagi önlab asarlarning ta'rifi keltirilgan, bularning har birida ijod qilgan köplab bastakorlarning nomlari aytib ötilgan. Samarqand, Buxoro, Hirot, Toşkent, Xöjand, Qöqon, Xiva kabi şaharlarda xonandalik, aksariyatida sozandalik b-n birga öziga xos B. maktablari yuzaga kelgan. Mazkur ijodiy maktablarning yetuk namoyandalari öz asarlarida mahalliy folklor (ayniqsa, marosim va lirik mavzudagi qöşiqlar), maqom, katta aşula ijroçiligi va ijodkorligiga xos xususiyatlarni singdirişga in-tilganlar. B. ijodi rivojining keyingi bosqiçlaridan 19-a.ning 2-yarmi — 20-a. boşlaniş davri diqkatga sazovor. Mazkur bosqiçda Hoji Abdulaziz Abdurasulov (1852 — 1936) kabi an'anaviy uslubda ijod etgan bastakorlar b-n yonma-yon Hamza ham özining qöşiqlarini yaratdi. Bu qöşiqlarda şoir özbek musiqa merosi tabiati, ohang va usullarini xalqaro, qator şarq xalqlari (ozarbayjon, tatar va b.)ning musiqa folklori xususiyatlari b-n uzviy boğladi, marş, vals kabi janrlardan keng foydalandi. 20-a. boşlarida özbek bastakorlari T. Jalilov («Dovruq»), Yu. Rajabiy («Hammamiz», «Çamanzor» qöşiqlari) asarlari özbek B. ijodining bir-biriga ulanib ketişida ijobiy rol öynadi. 20 — 30-y.larda taniqli sozandalar — çangçi M. Xarratov, tanburçi A.Umarov, xonanda K. Otaniyozov, ğijjakçi M. Niyozovlar ham davr ruhini tölaqonli ifodalovçi kuy va qöşiqlar yaratişdi. Asrning 2-çoragidan bastakorlarimizning Özbekiston musiqa madaniyatiga qöşgan hissalari nihoyatda unumli böldi. Xususan 30 — 40-y.lardan özbek musiqali dramasi va komediyasi şakllanişida, 50-y.larda opera rivojida T. Jalilov va Yu. Rajabiylar hissasi katta. 20-a. Özbek qöşiği taraqqiyoti K. Jabborov, F. Sodiqov, I. Ikromov, N. Hasanov, S. Kalonov, M. Mirzayev, F. Toşmatov, sönggi yillarda F. Mamadaliyev, A. Ismoilov, Ö. Rasulov, A. Dadayev kabi bastakorlar ijodida şakl topdi. B. san'ati asta-sekin musiqa ta'limi tizimiga kiritilmoqda, atoqli bastakorlar asarlari naşr etilib, bular ijrosi buyiça maxsus körik-tanlovlar ötkazilmoqda, ayrimlarining ijodiga oid ilk tadqiqotlar yaratilmoqda. Ba'zan, asosan köp ovozli musiqa sohasida ijod qilgan kompozitor (Doni Zokirov, Sayfi Jalil, Dadaali Soatqulov kabi) lar ham aynan B. uslublarida kuy va qöşiqlar yaratişgan.

Ad: Gafurbekov T., Tvorçeskiye resursi natsionalnoy monodii i ix prelomleniye v uzbekskoy sovetskoy muzike, T., 1987; Musiqa ijodiyoti masalalari, T., 1997.

Tuxtasin Ğafurbekov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАСТАКОРЛИК - Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида анъанавий, мумтоз мусиқа услуби заминида юзага келган бадиий анъана, ижодий касб тури, мусиқа ижодчилиги. Қуйидаги ижод шохобчаларини ўз ичига олади:

1) халқ орасида танилган муайян куй ёки ашула йўлининг ўзгача мустақил кўриниши (қайта оҳангга ва усулга солиб, муаллифлаштирилган намунаси)ни яратиш. Мас, Рост мақомининг «Ушшоқ» шўъбалари асосида яратилган «Ушшоқи Ҳожи» ёки «Самарқанд Ушшоғи I— II» (Ҳожи Абдулазиз Абдурасулов), «Тошкент Ушшоғи I — И» (Мулла Тўйчи Тошмуҳамедов), «Ушшоқи Содирхон» (Содирхон Бобошарифов) каби асарлар;

2) маълум чолғу куйларнинг — ашула, ашула йўлларининг — чолғу вариантларини яратиш (И. Икромов ашулалаштирган «Муножот», «Чўли Ироқ» сингари);

3) бир неча куй, қўшиқ ёки ашулаларни умумлаштириб бир асар яратиш (Ҳ. А Абдурасуловнинг «Бозургоний», «Бебокча» асарлари каби);

4) мустақил асарлар (ўтмишда асосан куй, қўшиқ ва ашула йўллари, ҳоз. даврда бошқа жанрларда ҳам) ижод этиш.

Ўрта Осиёда Б. тарихи қадимдан бошланади. Истеъдодли хонанда, созанда ва замонавий маънодаги бастакорлар Борбад Марвий (6 — 7-а.лар), Абдураҳмон ибн Сурайж (? —743), Абдуҳафз Сўғдий (? — 832) ва б. Яқин ва Ўрта Шарқнинг деярли барча мамлакатларида танилган. Абу Наср Форобий ва Абу Али ибн Сино сингари алломалар ҳам Б. б-н бевосита шуғулланишганлиги ҳақида маълумотлар бизгача етиб келган. Бу уларнинг илмий-мусиқий асарлари амалиёт б-н узвий боғланишига асос бўлган. Ўзбек халқи орасида Б. айниқса Амир Темур ва темурийлар, хусусан, Бобур ҳамда бобурийлар даврида мукаммаллашиб, илмий ва бадиий адабиётда атрофлича ўз тарихи ва таърифини топган. Б. анъанавий ижрочи (хонанда, айниқса созанда)ликдан туртки олиб, мақом ижодчилигига катта таъсир кўрсатди. Дастлаб (13-а.) ўн икки мақом, сўнгра (16 — 18-а.лар) унинг заминида Шашмақом, Хоразм ва Фарғона — Тошкент мақом туркумлари шаклланишига сабаб бўлди. Мақом туркумлари таркибида ўнлаб чолғу («Сақили Ислимхон», «Сақили Ашкулло», «Мураббаи Комил», «Сақили Ниёзжонхўжа» каби) ва ашула («Самандарий», «Каримқулбеги» сингари) йўллари юзага келди. Б. санъати, айниқса, 15 — 16-а.ларда оммавийлашган: қатор шоир, олим ва б. айни пайтда бастакор ҳам бўлган. Абдураҳмон Жомий «Имома» нақши (ёки «Нақши Мулло»)ни, А. Навоий бир қанча нақш ва пешравлар, Бобур «Чоргоҳ савти» йўлларидаги асарини ижод этган. Бу даврга келиб Б.нинг асосий жанр ва шакллари, услуб ва усулларининг ривожи ўз қиёмига етди. Манбаларда, айниқса Дарвишали Чангий (16 — 17-а. лар)нинг мусиқага доир рисолаларида (юқоридагилардан ташқари) амал, қавл, савт, чорзарб ҳамда жир, кор, тарона кўринишларидаги ўнлаб асарларнинг таърифи келтирилган, буларнинг ҳар бирида ижод қилган кўплаб бастакорларнинг номлари айтиб ўтилган. Самарқанд, Бухоро, Ҳирот, Тошкент, Хўжанд, Қўқон, Хива каби шаҳарларда хонандалик, аксариятида созандалик б-н бирга ўзига хос Б. мактаблари юзага келган. Мазкур ижодий мактабларнинг етук намояндалари ўз асарларида маҳаллий фольклор (айниқса, маросим ва лирик мавзудаги қўшиқлар), мақом, катта ашула ижрочилиги ва ижодкорлигига хос хусусиятларни сингдиришга ин-тилганлар. Б. ижоди ривожининг кейинги босқичларидан 19-а.нинг 2-ярми — 20-а. бошланиш даври диқкатга сазовор. Мазкур босқичда Ҳожи Абдулазиз Абдурасулов (1852 — 1936) каби анъанавий услубда ижод этган бастакорлар б-н ёнма-ён Ҳамза ҳам ўзининг қўшиқларини яратди. Бу қўшиқларда шоир ўзбек мусиқа мероси табиати, оҳанг ва усулларини халқаро, қатор шарқ халқлари (озарбайжон, татар ва б.)нинг мусиқа фольклори хусусиятлари б-н узвий боғлади, марш, вальс каби жанрлардан кенг фойдаланди. 20-а. бошларида ўзбек бастакорлари Т. Жалилов («Довруқ»), Ю. Ражабий («Ҳаммамиз», «Чаманзор» қўшиқлари) асарлари ўзбек Б. ижодининг бир-бирига уланиб кетишида ижобий роль ўйнади. 20 — 30-й.ларда таниқли созандалар — чангчи М. Харратов, танбурчи А.Умаров, хонанда К. Отаниёзов, ғижжакчи М. Ниёзовлар ҳам давр руҳини тўлақонли ифодаловчи куй ва қўшиқлар яратишди. Асрнинг 2-чорагидан бастакорларимизнинг Ўзбекистон мусиқа маданиятига қўшган ҳиссалари ниҳоятда унумли бўлди. Хусусан 30 — 40-й.лардан ўзбек мусиқали драмаси ва комедияси шаклланишида, 50-й.ларда опера ривожида Т. Жалилов ва Ю. Ражабийлар ҳиссаси катта. 20-а. Ўзбек қўшиғи тараққиёти К. Жабборов, Ф. Содиқов, И. Икромов, Н. Ҳасанов, С. Калонов, М. Мирзаев, F. Тошматов, сўнгги йилларда Ф. Мамадалиев, А. Исмоилов, Ў. Расулов, А. Дадаев каби бастакорлар ижодида шакл топди. Б. санъати аста-секин мусиқа таълими тизимига киритилмоқда, атоқли бастакорлар асарлари нашр этилиб, булар ижроси буйича махсус кўрик-танловлар ўтказилмоқда, айримларининг ижодига оид илк тадқиқотлар яратилмоқда. Баъзан, асосан кўп овозли мусиқа соҳасида ижод қилган композитор (Дони Зокиров, Сайфи Жалил, Дадаали Соатқулов каби) лар ҳам айнан Б. услубларида куй ва қўшиқлар яратишган.

Ад: Гафурбеков Т., Творческие ресурсы национальной монодии и их преломление в узбекской советской музыке, Т., 1987; Мусиқа ижодиёти масалалари, Т., 1997.

Тухтасин Ғафурбеков.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.