Batal janri
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Batal janri (frans. bataille -jang) — tasviriy san'atning uruş va harbiy hayot mavzularini aks ettirişga bağişlangan janri. Jang körinişlari, harbiy yurişlar, qurolli kuçlarning hayotini tasvirlaş B. j.da asosiy örinda turadi. Aniq jang lavhasini ifodalaş, uning mazmunini oçib berilişi bu janrni tarixiy janrga yaqinlaştiradi. Tasviriy san'atda jang lavhalari tasviri juda qadimdan mavjud. Podşo, fir'avn, şoxlarning zafarli yurişlarining tasvirlari Qad. Şarq san'atida, miniatyuralarda, Xitoy va Kampuçiya devoriy rasm va börtma tasvirlari va b.da köp uçraydi. Yevropa tasviriy san'atida B. j. Italiya rassomlari (P. Uççello, Pyero della Françesko va b.) ijodida öz ifodasini topdi. 15 — 16-alardan janr sifatida şakllandi. Rassomlar jang körinişlarini tasvirlab, uruşning kişilarga qançalar ofatlar va baxtsizliklar keltirişini yorqin lavxalarda körsatdilar. Fransuz inqilobi (1789 — 94) va Napoleon yurişlari ham köpgina rassomlar ijodida öz ifodasini topdi (A. Gro, T. Jeriko va b.), ispan rassomi F. Goyya, fransuz rassomi E. Delakrua bu janrda salmoqli asarlar yaratdi. Rus san'atida B. j. 18-a.dan rivojlaniş bosqiçiga ötdi. Rus rassomlaridan V. Vereşçagin rus qöşinlarining Turkistonni mustamlakaga aylantiriş yölidagi uruş harakatlarida qatnaşib, uruş ofatlarini gavdalantirgan «Turkiston» turkumini yaratgan.
20-a.ga kelib jahon uruşlari davrida yaratilgan, uruş dahşatlari, xalq boşiga tuşgan kulfatlar, ozodlik uçun kuraş ğoyalarini aks ettirgan asarlarda B. j., tarixiy va maişiy janrlar özaro uyğunlaşib ketdi. Ijtimoiy va milliy ozodlik harakatlari B. j.da buriliş yasadi, uning imkoniyat doirasini kengaytirdi, badiiy mazmunini boyitdi.
Özbek tasviriy san'atida bu janrning sarçaşmalari qadimdan — arxeologik topilmalar (san'at namunalari) va miniatyura san'atida körinadi. Qölyozma kitoblar bezagining ajralmas qismiga aylangan mö'jaz rasmlarda bazmlar, qabul marosimlari va b. lavhalar b-n bir qatorda jang lavhalarini tasvirlaş qat'iy an'anaga aylangan. Behzod, Muhammad Murod Samarqandiy va b. musavvirlar jang lavhalarini öziga xos tarzda tasvirlagan. Şuningdek yozma manbalarda ta'kidlanişiça, Amir Temur saroyi devorlariga sohibqironning qahramonlik yurişlarini aks ettirgan jang lavhalari işlangan. 20-a. rassomlari ijodida milliy ozodlik uçun kuraş, 2-jahon uruşidagi xalqning jasorati, vatanparvarligi yorkin ifodasini topdi. M. Nabiyev, Ö. Tansiqboyev, 3. Faxriddinov, A. Alimuhamedov va b. özbek rassomlari ijodida jang manzaralarini aks ettirgan asarlar, şuningdek mahobatli san'atda ham bu janrga mansub lavhalar bor (jumladan, Ç. Ahmarovning Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti binosidagi devoriy rasmlari, tempera, 1969).
Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАТАЛЬ ЖАНРИ (франц. bataille -жанг) — тасвирий санъатнинг уруш ва ҳарбий ҳаёт мавзуларини акс эттиришга бағишланган жанри. Жанг кўринишлари, ҳарбий юришлар, қуролли кучларнинг ҳаётини тасвирлаш Б. ж.да асосий ўринда туради. Аниқ жанг лавҳасини ифодалаш, унинг мазмунини очиб берилиши бу жанрни тарихий жанрга яқинлаштиради. Тасвирий санъатда жанг лавҳалари тасвири жуда қадимдан мавжуд. Подшо, фиръавн, шохларнинг зафарли юришларининг тасвирлари Қад. Шарқ санъатида, миниатюраларда, Хитой ва Кампучия деворий расм ва бўртма тасвирлари ва б.да кўп учрайди. Европа тасвирий санъатида Б. ж. Италия рассомлари (П. Уччелло, Пьеро делла Франческо ва б.) ижодида ўз ифодасини топди. 15 — 16-алардан жанр сифатида шаклланди. Рассомлар жанг кўринишларини тасвирлаб, урушнинг кишиларга қанчалар офатлар ва бахтсизликлар келтиришини ёрқин лавхаларда кўрсатдилар. Француз инқилоби (1789 — 94) ва Наполеон юришлари ҳам кўпгина рассомлар ижодида ўз ифодасини топди (А. Гро, Т. Жерико ва б.), испан рассоми Ф. Гойя, француз рассоми Э. Делакруа бу жанрда салмоқли асарлар яратди. Рус санъатида Б. ж. 18-а.дан ривожланиш босқичига ўтди. Рус рассомларидан В. Верешчагин рус қўшинларининг Туркистонни мустамлакага айлантириш йўлидаги уруш ҳаракатларида қатнашиб, уруш офатларини гавдалантирган «Туркистон» туркумини яратган.
20-а.га келиб жаҳон урушлари даврида яратилган, уруш даҳшатлари, халқ бошига тушган кулфатлар, озодлик учун кураш ғояларини акс эттирган асарларда Б. ж., тарихий ва маиший жанрлар ўзаро уйғунлашиб кетди. Ижтимоий ва миллий озодлик ҳаракатлари Б. ж.да бурилиш ясади, унинг имконият доирасини кенгайтирди, бадиий мазмунини бойитди.
Ўзбек тасвирий санъатида бу жанрнинг сарчашмалари қадимдан — археологик топилмалар (санъат намуналари) ва миниатюра санъатида кўринади. Қўлёзма китоблар безагининг ажралмас қисмига айланган мўъжаз расмларда базмлар, қабул маросимлари ва б. лавҳалар б-н бир қаторда жанг лавҳаларини тасвирлаш қатъий анъанага айланган. Беҳзод, Муҳаммад Мурод Самарқандий ва б. мусаввирлар жанг лавҳаларини ўзига хос тарзда тасвирлаган. Шунингдек ёзма манбаларда таъкидланишича, Амир Темур саройи деворларига соҳибқироннинг қаҳрамонлик юришларини акс эттирган жанг лавҳалари ишланган. 20-а. рассомлари ижодида миллий озодлик учун кураш, 2-жаҳон урушидаги халқнинг жасорати, ватанпарварлиги ёркин ифодасини топди. М. Набиев, Ў. Тансиқбоев, 3. Фахриддинов, А. Алимуҳамедов ва б. ўзбек рассомлари ижодида жанг манзараларини акс эттирган асарлар, шунингдек маҳобатли санъатда ҳам бу жанрга мансуб лавҳалар бор (жумладан, Ч. Аҳмаровнинг Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти биносидаги деворий расмлари, темпера, 1969).
Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.