Bayot
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24-b. — ziyouz.com
Bayot — 1) Ön ikki maqom tizimidagi muayyan şö'balar nomi (mas, Navrözi Bayot, Bayoti Ajam);
2) Şaşmaqomda Navo, Xorazm maqomlarida Navo va Dugoh maqomlari tarkibidagi şö'balar. Asosiy pardalar tovuş qatori re ioniy - fa ioniyga töğri keladi. Şaşmaqomning Navo maqomi tarkibida Talqini B. (taronasi b-n), Nasri B. (taronalari b-n) va Ufori B. şö'balaridan taşqari çolğu qismlardan Muxammasi B. mavjud. B. kuyi asosida yaratilgan namud esa bir neça körinişlarga ega bölib, Navo maqomi tarkibidagi şö'balarning avjlarida keng qöllaniladi;
3) Toşkent-Farğona maqom yöllarida beş qismli yirik aşula turkumi. Ularning parda tuzilişi Şaşmaqomdagi B. şö'balarining aynan özidir. B. qismlari bir-biridan, asosan usul jihatdan farqpanadi va mustaqil nomlarga ega emas. B. I — Saraxbor, B. II — Tarona, B. III — Savt, B. IV — Talqinça, B. V— Soqiynoma (yoki Qaşqarça) usullarida ijro etiladi. Ular şö'ba şaklida tuzilgan bölib, avjlarida Navo va B. namudlaridan unumli foydalanilgan. B.ning öziga xos yöli hisoblangan Hofiz Şeroziy ğazali b-n aytiladigan B.i Şeroziy ham beş qismdan iborat turkumli asardir. Bastakorlar B. asosida köplab kuy, qöşiq va aşulalar yaratgan (Öyin B.i, Dutor B.i, Çapandozi B. va h.k.). Yu. Rajabiy («Layli va Majnun», «Muqanna» musiqali dramalari), V. Uspenskiy, G. Muşel («Farhod va Şirin» musiqali dramasi), M. Aşrafiy («Dilorom» operasi) va b. ijodida B. yöllaridan foydalangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЁТ — 1) Ўн икки мақом тизимидаги муайян шўъбалар номи (мас, Наврўзи Баёт, Баёти Ажам);
2) Шашмақомда Наво, Хоразм мақомларида Наво ва Дугоҳ мақомлари таркибидаги шўъбалар. Асосий пардалар товуш қатори ре ионий - фа ионийга тўғри келади. Шашмақомнинг Наво мақоми таркибида Талқини Б. (таронаси б-н), Насри Б. (тароналари б-н) ва Уфори Б. шўъбаларидан ташқари чолғу қисмлардан Мухаммаси Б. мавжуд. Б. куйи асосида яратилган намуд эса бир неча кўринишларга эга бўлиб, Наво мақоми таркибидаги шўъбаларнинг авжларида кенг қўлланилади;
3) Тошкент-Фарғона мақом йўлларида беш қисмли йирик ашула туркуми. Уларнинг парда тузилиши Шашмақомдаги Б. шўъбаларининг айнан ўзидир. Б. қисмлари бир-биридан, асосан усул жиҳатдан фарқпанади ва мустақил номларга эга эмас. Б. I — Сарахбор, Б. II — Тарона, Б. III — Савт, Б. IV — Талқинча, Б. V— Соқийнома (ёки Қашқарча) усулларида ижро этилади. Улар шўъба шаклида тузилган бўлиб, авжларида Наво ва Б. намудларидан унумли фойдаланилган. Б.нинг ўзига хос йўли ҳисобланган Ҳофиз Шерозий ғазали б-н айтиладиган Б.и Шерозий ҳам беш қисмдан иборат туркумли асардир. Бастакорлар Б. асосида кўплаб куй, қўшиқ ва ашулалар яратган (Ўйин Б.и, Дутор Б.и, Чапандози Б. ва ҳ.к.). Ю. Ражабий («Лайли ва Мажнун», «Муқанна» мусиқали драмалари), В. Успенский, Г. Мушель («Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмаси), М. Ашрафий («Дилором» операси) ва б. ижодида Б. йўлларидан фойдаланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.