Bayt
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com
Bayt (arab. — uy) — ikki misra şe'r.
1) Şarq xalqlari
şe'riyati ğazal, qasida,
masnaviy va b. janrlari B.dan
tuziladi. Tarji'band va
tarkibbandlarda bandlarni
bir-biriga boğlovçi B. vosita
B. deyiladi. Mas, Navoiyning
«Ğaroyib ussiğar» devonida
«Ketur soqiy, ul mayki, subği
alast,
Aning naş'asidin köngul erdi
mast»
deb boşlangan tarji'bandi (10 band, 200 misra)ning har biri
«Xarobot aro kirdim oşifta
hol,
May istarga ilgimda sinsin
safol»
B.i b-n tugallangan. Badiiy ijodda bir B.li mustaqil şe'rlar ham bor;
2) bezak va naqş mujassamotlaridan biri. Bezak san'ati, xususan amaliy san'at (miskarlik, kulollik, rixtagarlik va b.)da keng qöllaniladi. Rözğor buyumlari (kosa, çoynak, piyola, lagan, oftoba va h.k.) va me'moriy obidalar bezaklariga ötmişda köpinça şe'riy misralardan husnixat (kufiy, suls, nasx, nasta'liq, rayhoniy) b-n B. bitilgan. B. buyumga öziga xos nafosat, badiiylik baxş etadi.
BAYT ul-MUQADDAS (arab.- muqaddas uy) — Quddus (Iyerusalim) ş.da qadimdan mavjud bölgan, xristianlar va yahudiylarda muqaddas hisoblangan ibodatxonalar; şu munosabat b-n Quddus ş.ning özi ham B. ul-M. deb nom olgan.
«BAYT ul-HIKMAT» (yoki «Xizonat ul-hikmat») — olimlarni birlaştirgan ilmiy muassasa. Xalifa Horun ar-Raşid (766 — 809) Bağdodda taşkil etgan. Özbekça asarlarda «Bilim uyi» yoki «Donişmandlar uyi» deb yuritiladi. Muhammad Xorazmiy xalifa Ma'mun davri (813 — 833)da «Bilim uyi»dagi juda boy kutubxonaga boşçilik qilgan. Kutubxonada hind, yunon, suryoniy (suriya), arab, fors tillarida 400 000 jida qölyozma kitob saqlangan. Xorazmiy öşa kitoblardan foydalanib, hind usulida ilmi hay'at (astronomiya)ga oid «Ziji Xorazmiy» asarini yozgan. Hind raqamlari asosida hoz. arab raqamlarini soddalaştirgan, kengaytirgan va birinçi marta arab tilini bayon etib, uning keng tarqalişiga hissa qöşgan.
Tarjima işlarida turli mamlakatlardan kelgan olim va tarjimonlar, jumladan Turkiston olimlaridan Ahmad Farğoniy, Muhammad Xorazmiy, Abbos ibn Sayd Javhariy va Ahmad ibn Abdulloh Marvaziylar qatnaşgan. Bu yerda olimlar çet tildagi murakkab tuşunçalarni berişga qodir arab atamaşunosligini yaratişga va uni boyitişga katta hissa qöşdilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЙТ (араб. — уй) — икки мисра шеър.
1) Шарқ халқлари
шеърияти ғазал, қасида,
маснавий ва б. жанрлари Б.дан
тузилади. Таржиъбанд ва
таркиббандларда бандларни
бир-бирига боғловчи Б. восита
Б. дейилади. Мас, Навоийнинг
«Ғаройиб уссиғар» девонида
«Кетур соқий, ул майки, субғи
аласт,
Анинг нашъасидин кўнгул эрди
маст»
деб бошланган таржиъбанди (10 банд, 200 мисра)нинг ҳар бири
«Харобот аро кирдим ошифта
ҳол,
Май истарга илгимда синсин
сафол»
Б.и б-н тугалланган. Бадиий ижодда бир Б.ли мустақил шеърлар ҳам бор;
2) безак ва нақш мужассамотларидан бири. Безак санъати, хусусан амалий санъат (мискарлик, кулоллик, рихтагарлик ва б.)да кенг қўлланилади. Рўзғор буюмлари (коса, чойнак, пиёла, лаган, офтоба ва ҳ.к.) ва меъморий обидалар безакларига ўтмишда кўпинча шеърий мисралардан ҳуснихат (куфий, сулс, насх, настаълиқ, райҳоний) б-н Б. битилган. Б. буюмга ўзига хос нафосат, бадиийлик бахш этади.
БАЙТ ул-МУҚАДДАС (араб.- муқаддас уй) — Қуддус (Иерусалим) ш.да қадимдан мавжуд бўлган, христианлар ва яҳудийларда муқаддас ҳисобланган ибодатхоналар; шу муносабат б-н Қуддус ш.нинг ўзи ҳам Б. ул-М. деб ном олган.
«БАЙТ ул-ҲИКМАТ» (ёки «Хизонат ул-ҳикмат») — олимларни бирлаштирган илмий муассаса. Халифа Ҳорун ар-Рашид (766 — 809) Бағдодда ташкил этган. Ўзбекча асарларда «Билим уйи» ёки «Донишмандлар уйи» деб юритилади. Муҳаммад Хоразмий халифа Маъмун даври (813 — 833)да «Билим уйи»даги жуда бой кутубхонага бошчилик қилган. Кутубхонада ҳинд, юнон, сурёний (сурия), араб, форс тилларида 400 000 жида қўлёзма китоб сақланган. Хоразмий ўша китоблардан фойдаланиб, ҳинд усулида илми ҳайъат (астрономия)га оид «Зижи Хоразмий» асарини ёзган. Ҳинд рақамлари асосида ҳоз. араб рақамларини соддалаштирган, кенгайтирган ва биринчи марта араб тилини баён этиб, унинг кенг тарқалишига ҳисса қўшган.
Таржима ишларида турли мамлакатлардан келган олим ва таржимонлар, жумладан Туркистон олимларидан Аҳмад Фарғоний, Муҳаммад Хоразмий, Аббос ибн Сайд Жавҳарий ва Аҳмад ибн Абдуллоҳ Марвазийлар қатнашган. Бу ерда олимлар чет тилдаги мураккаб тушунчаларни беришга қодир араб атамашунослигини яратишга ва уни бойитишга катта ҳисса қўшдилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.