Begona ötlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182–183-b. — ziyouz.com
Begona ötlar BEGONA ÖTLAR, begona ösimliklar — odamlar ekmaydigan, ammo ekinlar orasida ösib, ularga zarar yetkazadigan, ma'lum bir maydonda ösi-şi maqsadga muvofiq bölmagan ösimliklar. B. ö. madaniy ösimliklar hosilini kamaytirib, q. x.ga katta zarar yetkazadi. Jahoi miqyosida B. ö. tufayli hosil nobudgarçiligi 20 mlrd. dollarni yoki umumiy hosilning 14,5% ni, Özbekistonda paxta va b. ekinlar hosilining 15 — 20% ni taşkil etadi. B. ö. kuçli rivojlangan ildiz sistemasi b-n madaniy ösimliklarga nisbatan tuproqdagi oziq modda va namlikdan köproqfoydalanadi, ularnnng rivojlanişi hamda yuqori hosil töplaşiga tösqinlik qiladi. Mas. yaxşi rivojlangan bir tup ğumay tuproqda 3 — 4 m2 maydonni eğallaşi mumkin. Parazit B. ö. (zarpeçak, şumğiya) öta xavfli bölib, oziq moddalarni bevosita madaniy ösimlikning özidan söradi va ularni nobud qiladi.
B. ö.ning bir neça ming turi ma'lum. Özbekistonda suğoriladigan dehqonçilik hududida 269 ga yaqin turi uçraydi, jumladan, bir yillik B. ö.dan qorakurmak, itqönoq, şöra, olabuta, ituzum, semizöt, eşakşöra hamda köp yilliklardan ğumay, ajriq, qöypeçak, salomalaykum va b. ekinlarga zarar yetkazadi. Hayot tarzi va yer osti vegetativ organlarining tuzilişiga köra bir, ikki va köp yillik B. ö.ga bölinadi. Bir yillik B. ö. hayotida bir martagina msva, uruğ berib, ularning rivojlanişi bir yoki ikki vegetatsion mav-sum davom etadi, xolos. Ularning ildi-zi yerning yuza qatlamlaridagina rivojlanadi. Köpçiligi uruğ yordamida köpayadi (faqat zarpeçak bundan mustasno). Bu guruhga 3 tipdagi B. ö. kiradi. Efemerlar — umri yozgi qurğoqçilik boşlanişi b-n tugaydigan, tez va qisqa ri-vojlaniş sikliga ega bölgan bir yillik B. ö. Bularning kuzgi va bahorgi formalari (yovvoyi buğdoyiq. yaltirboş va b.) mavjud. Efemerlar, asosan lalmikor ekinzorlarda tarqalgan. Uzoq ösiş sikl iga ega biryillik B. ö. efemerlardan farq qilib, rivojlaniş sikli uzoqroq davom etadi va odatda, kuzda tugaydi. Ba'zi turlari (bahorgi formalar) rivojlanişi erta bahorda, kunlar isişi b-n boşlanadi (mas, zarpeçak, tuyaqorin va b.)- Birok köpçilik turlari kuzgi formaga mansub. Ikki yillik B. ö. hayotining birinçi yilida töpbarg hosil qilib, şu holda qişlaydi. Ikkinçi yili esa poyasi rivojlanadi, meva tugadi va nobud böladi (mas, köztikan, şaytonkelmas, moxobel va b.)- Ularni yöqotiş uçui köp kuç va mablağ sarflanadi. Köp yillikB. ö. hayotidabir neça marta gullab, uruğlaydi. Ular yer osti organlari b-n ham köpaya oladi. Yer osti organlarining tuzilişi va körinişiga qarab köp yillik B. ö.ni bir neça tiplarga böliş mumkin. Öq ildiz-l i B. ö. asosiy ildiz va undan çiqadigan köplab mayda ildizçalar hamda ildiz tukçalariga ega (mas, zubturum, saçratqi va b.). Bu ösimliklar vegetativ yöl b-n köpaymaydi. Popukil-d i z l i B. ö.ning mayda ildizlari kuçli rivojlangan böladi (zubturum). I l dizbaçkililarning ildizi juda rivojlangan bölib, yerga çuqur ösib kiradi, ularning ildiz kurtaklaridan rivojlanadi gan baçkilari bor. Baçkilar ba'zi ösimliklarning asosiy ildizida, ayrimlarining butun ildiz tizimi böylab (böztikan) yoki maxsus köpayiş ildizlarida (yantoq, oqboş, jinçak va b.) hosil böladi. Bunday B. ö. öta yaşovçanligi b-n boşqalaridan farqqiladi. Ildizpoya-l i B. ö.ning gorizontal sudralib ösuvçi, yerga unça çuqur kirmagan yer osti poya — ildizpoyasi bor: bular ba'zilarida kalta (ğumay), ayrimlarida esa uzun (ajriq, buğdoyiq). Namlangan tuproqqa tuşgan ildizpoya bölaklari tez va oson ösiş xususiyatigaega. Ildizmevali B. ö.iing yer osti piyozi yoki tuganaklari böladi (yovvoyi piyoz, lola va b.). Asosan, uruğ b-n, şuningdek tuganak yoki piyoz yordamida köpayadi. Ç i m s i -mon ildizli B. ö. popuk ildizli bölib, bularning yer ustki organlari yil sayin ösib, çim hosil qiladi. Bunday B. ö. vegetativ köpayiş xususiyatiga ega emas (savağiç va b.). B.
Özbekistonda suğoriladigan dehqonçilik hududlarida köp uçraydigan
begona ötlar ö.ning yana boşqa tasniflari ham mavjud.
B. ö.ga qarşi kuraşda mexanik, agrotexnik va kimyoviy usullaridan foydalaniladi. Samarali kuraş olib boriş uçun ularning hayot tarzi, ayniqsa, köpgnna B. ö. qöşimça köpayiş organi bölgan ildiz tuzilişini biliş muhim ahamiyatga ega. Qarşi kuraşda qöllaniladigan barça çoratadbirlar ma'lum daladagi B. ö. biologiyasini tahlil qilişdan kelib çiqişi kerak. Har bir dala uçun unda ösayotgan B. ö.ga xos qarşi kuraş çoralari tizimi işlab çiqiladi. Tanlangan usulda agrotexnik va kimyoviy çoralar, şuningdek uruğlik materiallarning tozaligi hamda karantin tadbirlar e'tiborga olinadi.
Muhim agrotexnik tadbirlardan biri yerni 30 — 40 sm çuqurlikda köş yarusli pluglar b-n haydaşdir. Yerni çuqur ağdariş B. ö. uruği va ildizpoya bölaklarini çuqurga kömib, unib çiqişiga yöl köymaydi. Daladagi B. ö.ni kamaytiriş uçun tuproqni ağdargiçsiz osma va tirkama pluglar yordamida yumşatiladi, ildizpoyalar (qamiş, ğumay, ajriq va b.) esa çizel yoki kultivatorlar, şuningdek tişli boronalar b-n taroklanadi va yiğiştirib olinib, yöqotiladi. Erta bahorda B. ö. maysaii boronalaş b-n yöqotiladi. Ekinlar vegetatsiyasi davrida esa B. ö. ötoq qilinadi. Bir, ikki va köp yillik B. ö.ga qarşi kimyoviy kuraş usulida tanlab ta'sir qiluvçi gerbitsidlarlan foydalaniladi. Paxta dalalaridagi bir yillik B. ö.ga va köp yillik B. ö.ning maysasiga qarşi bahorda göza maysalari paydo bölgunga qadar treflan va prometrin preparatlari tavsiya qilinadi. Şörlangan va yengil qumli tuproqpa esa kotoforagm foydalansa böladi (ba'zi B. ö.ga qarşi kuraş çoralari haqida begona öt töğrisidagi alohida maqolalarga Q.).
Ad:. Hamidov A., Özbekistondagi begona ötlar, T, 1973; Qobulov J. S,Sulay m o n o v E., Begona ötlar va ularga qarşi kuraş, T., 1976.
Sulton Alimuhamedov, Otaxon Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕГОНА ЎТЛАР, бегона ўсимликлар — одамлар экмайдиган, аммо экинлар орасида ўсиб, уларга зарар етказадиган, маълум бир майдонда ўси-ши мақсадга мувофиқ бўлмаган ўсимликлар. Б. ў. маданий ўсимликлар ҳосилини камайтириб, қ. х.га катта зарар етказади. Жаҳои миқёсида Б. ў. туфайли ҳосил нобудгарчилиги 20 млрд. долларни ёки умумий ҳосилнинг 14,5% ни, Ўзбекистонда пахта ва б. экинлар ҳосилининг 15 — 20% ни ташкил этади. Б. ў. кучли ривожланган илдиз системаси б-н маданий ўсимликларга нисбатан тупроқдаги озиқ модда ва намликдан кўпроқфойдаланади, уларнннг ривожланиши ҳамда юқори ҳосил тўплашига тўсқинлик қилади. Мас. яхши ривожланган бир туп ғумай тупроқда 3 — 4 м2 майдонни эғаллаши мумкин. Паразит Б. ў. (зарпечак, шумғия) ўта хавфли бўлиб, озиқ моддаларни бевосита маданий ўсимликнинг ўзидан сўради ва уларни нобуд қилади.
Б. ў.нинг бир неча минг тури маълум. Ўзбекистонда суғориладиган деҳқончилик ҳудудида 269 га яқин тури учрайди, жумладан, бир йиллик Б. ў.дан қоракурмак, итқўноқ, шўра, олабута, итузум, семизўт, эшакшўра ҳамда кўп йилликлардан ғумай, ажриқ, қўйпечак, саломалайкум ва б. экинларга зарар етказади. Ҳаёт тарзи ва ер ости вегетатив органларининг тузилишига кўра бир, икки ва кўп йиллик Б. ў.га бўлинади. Бир йиллик Б. ў. ҳаётида бир мартагина мсва, уруғ бериб, уларнинг ривожланиши бир ёки икки вегетацион мав-сум давом этади, холос. Уларнинг илди-зи ернинг юза қатламларидагина ривожланади. Кўпчилиги уруғ ёрдамида кўпаяди (фақат зарпечак бундан мустасно). Бу гуруҳга 3 типдаги Б. ў. киради. Эфемерлар — умри ёзги қурғоқчилик бошланиши б-н тугайдиган, тез ва қисқа ри-вожланиш циклига эга бўлган бир йиллик Б. ў. Буларнинг кузги ва баҳорги формалари (ёввойи буғдойиқ. ялтирбош ва б.) мавжуд. Эфемерлар, асосан лалмикор экинзорларда тарқалган. Узоқ ўсиш цикл ига эга бирйиллик Б. ў. эфемерлардан фарқ қилиб, ривожланиш цикли узоқроқ давом этади ва одатда, кузда тугайди. Баъзи турлари (баҳорги формалар) ривожланиши эрта баҳорда, кунлар исиши б-н бошланади (мас, зарпечак, туяқорин ва б.)- Бирок кўпчилик турлари кузги формага мансуб. Икки йиллик Б. ў. ҳаётининг биринчи йилида тўпбарг ҳосил қилиб, шу ҳолда қишлайди. Иккинчи йили эса пояси ривожланади, мева тугади ва нобуд бўлади (мас, кўзтикан, шайтонкелмас, мохобел ва б.)- Уларни йўқотиш учуи кўп куч ва маблағ сарфланади. Кўп йилликБ. ў. ҳаётидабир неча марта гуллаб, уруғлайди. Улар ер ости органлари б-н ҳам кўпая олади. Ер ости органларининг тузилиши ва кўринишига қараб кўп йиллик Б. ў.ни бир неча типларга бўлиш мумкин. Ўқ илдиз-л и Б. ў. асосий илдиз ва ундан чиқадиган кўплаб майда илдизчалар ҳамда илдиз тукчаларига эга (мас, зубтурум, сачратқи ва б.). Бу ўсимликлар вегетатив йўл б-н кўпаймайди. Попукил-д и з л и Б. ў.нинг майда илдизлари кучли ривожланган бўлади (зубтурум). И л дизбачкилиларнинг илдизи жуда ривожланган бўлиб, ерга чуқур ўсиб киради, уларнинг илдиз куртакларидан ривожланади ган бачкилари бор. Бачкилар баъзи ўсимликларнинг асосий илдизида, айримларининг бутун илдиз тизими бўйлаб (бўзтикан) ёки махсус кўпайиш илдизларида (янтоқ, оқбош, жинчак ва б.) ҳосил бўлади. Бундай Б. ў. ўта яшовчанлиги б-н бошқаларидан фарққилади. Илдизпоя-л и Б. ў.нинг горизонтал судралиб ўсувчи, ерга унча чуқур кирмаган ер ости поя — илдизпояси бор: булар баъзиларида калта (ғумай), айримларида эса узун (ажриқ, буғдойиқ). Намланган тупроққа тушган илдизпоя бўлаклари тез ва осон ўсиш хусусиятигаэга. Илдизмевали Б. ў.иинг ер ости пиёзи ёки туганаклари бўлади (ёввойи пиёз, лола ва б.). Асосан, уруғ б-н, шунингдек туганак ёки пиёз ёрдамида кўпаяди. Ч и м с и -мон илдизли Б. ў. попук илдизли бўлиб, буларнинг ер устки органлари йил сайин ўсиб, чим ҳосил қилади. Бундай Б. ў. вегетатив кўпайиш хусусиятига эга эмас (савағич ва б.). Б.
Ўзбекистонда суғориладиган деҳқончилик ҳудудларида кўп учрайдиган
бегона ўтлар ў.нинг яна бошқа таснифлари ҳам мавжуд.
Б. ў.га қарши курашда механик, агротехник ва кимёвий усулларидан фойдаланилади. Самарали кураш олиб бориш учун уларнинг ҳаёт тарзи, айниқса, кўпгнна Б. ў. қўшимча кўпайиш органи бўлган илдиз тузилишини билиш муҳим аҳамиятга эга. Қарши курашда қўлланиладиган барча чоратадбирлар маълум даладаги Б. ў. биологиясини таҳлил қилишдан келиб чиқиши керак. Ҳар бир дала учун унда ўсаётган Б. ў.га хос қарши кураш чоралари тизими ишлаб чиқилади. Танланган усулда агротехник ва кимёвий чоралар, шунингдек уруғлик материалларнинг тозалиги ҳамда карантин тадбирлар эътиборга олинади.
Муҳим агротехник тадбирлардан бири ерни 30 — 40 см чуқурликда кўш ярусли плуглар б-н ҳайдашдир. Ерни чуқур ағдариш Б. ў. уруғи ва илдизпоя бўлакларини чуқурга кўмиб, униб чиқишига йўл кўймайди. Даладаги Б. ў.ни камайтириш учун тупроқни ағдаргичсиз осма ва тиркама плуглар ёрдамида юмшатилади, илдизпоялар (қамиш, ғумай, ажриқ ва б.) эса чизель ёки культиваторлар, шунингдек тишли бороналар б-н тарокланади ва йиғиштириб олиниб, йўқотилади. Эрта баҳорда Б. ў. майсаии бороналаш б-н йўқотилади. Экинлар вегетацияси даврида эса Б. ў. ўтоқ қилинади. Бир, икки ва кўп йиллик Б. ў.га қарши кимёвий кураш усулида танлаб таъсир қилувчи гербицидларлан фойдаланилади. Пахта далаларидаги бир йиллик Б. ў.га ва кўп йиллик Б. ў.нинг майсасига қарши баҳорда гўза майсалари пайдо бўлгунга қадар трефлан ва прометрин препаратлари тавсия қилинади. Шўрланган ва енгил қумли тупроқпа эса котофорагм фойдаланса бўлади (баъзи Б. ў.га қарши кураш чоралари ҳақида бегона ўт тўғрисидаги алоҳида мақолаларга Қ.).
Ад:. Ҳамидов А., Ўзбекистондаги бегона ўтлар, Т, 1973; Қобулов Ж. С,Сулай м о н о в Э., Бегона ўтлар ва уларга қарши кураш, Т., 1976.
Султон Алимуҳамедов, Отахон Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.