Behbudiy Mahmudxöja
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 291–293-b. — ziyouz.com
Behbudiy Mahmudxöja (1875,? Samarqand—1919.25.3, Qarşi)— dramaturg, publitsist, din va jamoat arbobi, jadidçilik harakati yetakçilaridan biri. Yassaviy avlodidan. 18 yoşidan qozixonada mirzalik qiladi, qozi, mufti darajasiga kötariladi. B. . haj safarida bölgan çoğida Arabiston, Misr, Turkiyani kezib çiqqan (1899—1900). Sayohat davomida yangi maktab (usuli jadid) oçiş fikri mustahkamlanib bordi. Samarqand yakinidagi Halvoyi qişloğida Ajziy, Rajabaminda Abdulqodir Şakuriylar b-n hamkorlikda yangi maktab oçadi. B. Qozon va Ufaga borib (190304), u yerdagi yangi usul maktablari b-n tanişadi, tatar ziyolilari b-n aloqani yölga qöyadi. Yangi maktablar uçun darsliklar tuzişga kirişadi. «Risolai asbobi savod» («Savod çiqariş kitobi», 1904), «Risolai juğrofiyai umroniy» («Aholi geografiyasiga kiriş», 1905), «Muntaxabi juğrofiyai umumiy» («Qiskaça umumiy geografiya», 1906), «Kitobat ulatfol» («Bolalar xati», 1908), «Amaliyoti islom» (1908), «Tarixi islom» (1909) kabi kitoblar çop ettiradi. Keyinçalik (1908 y.da) Şakuriyning Rajabamindagi maktabini Samarqanddagi öz hovlisiga qöçirib keltiradi. B. 1911 y.da «Padarkuş» dramasini yozdi. Bu birinçi özbek dramasi edi. 3 parda 4 manzarali bu asar mazmunan sodda bölib, öqimagan, johil va nodon bolaning öz otasini öldirgani haqida edi. B. bu asar janrini «milliy fojia» deb atagan. Naşr qilişga çor senzurasi yöl qöymaydi. «Borodino jangi va Rusiyaning fransuzlar bosqinidan xalos bölişining 100 yillik yubileyi sanasiga bağişlanadi» degan vaj b-n Tiflis (Tbilisi) senzurasidan ötkazadi. Drama 1913 y. bosilib çiqqan, ammo sahnaga qöyiş uçun yana bir yilça vaqt ketadi. Asar Samarqandda 1914 y. 25 yanv.da sahnaga qöyildi. Drama xalqqa kuçli ta'sir körsatadi. Abdulla Qodiriy «Baxtsiz kuyov» dramasini şuning ta'sirida yozgani ma'lum. «Padarkuş» ham janr, ham mazmuniga köra yangi uzbek adabiyotini boşlab bergan asar böldi. Drama Toşkentda 1914 y. 27 fev.da Avloniy tomonidan qayta sahnalaştiriladi. B. 19Z y.da «Samarqand» gaz.ni çiqaradi. Gazeta uzbek va tojik tillarida, haftada 2 marta çop etildi. 45soni çiqqaç, moddiy tanqislik tufayli naşr töxtadi. Şu yil 20 avgdan u «Oyna» jur. çikara boşladi. Haftalik, suratli bu jur. asosan özbekça bölib, şe'r, maqola (forsça), e'lonlar (rusça) ham berib boriddi. Jur. Kavkaz, Tatariston, Eron, Afğoniston, Hindiston, Turkiyagaça tarqaddi. B. kitob naşrini xam yölga qöyadi. Fitratning «Bayonoti sayyohi hindi»sini rusçaga tarjima kiddirib bostirdi (1913). B. 1914 y. 29 mayda ikkinçi marta Arab mamlakatlariga sayohatga çiqadi. Sayohati davomida Bayramali, Aşxobod, Krasnovodsk, Kislovodsk, Pyatigorsk, Jeleznovodsk, Rostov, Odessa ş.larida böladi, 8 iyunda Istanbulga keladi. Undan Adrnaga utib, yana Istanbulga qaytadi va 20 iyunda Ismoilbek Gasprinskiy b-n uçraşadi. Söng Quddus, Bayrut, Yofa, Xalil arRahmon, PortSaid, Şom ş.larida böladi. Sayohat xotiralari «Oyna» jur. da bosilib turadi. Bu «xotiralar» har jihatdan muhim bölib, an'anaviy tarixmemuar janrining 20-a. boşidagi öziga xos namunasi edi. Muallif unda yöl taassurotlariga, kişilar b-n uçraşuvlarining ibratli tomonlariga keng örin beradi. Qaysi şaharga bormasin, uning tarixi, obidalari, u yerdan çiqqan buyuk zotlar haqida ma'lumotlar töplaydi. Turlituman millatlar, ularning urfudumlari, turmuş madaniyati b-n qiziqadi. Ayniqsa, din, e'tiqod masalalariga katta ahamiyat beradi.
«Oyna» jur.da millat va uning haqhuquqiga, tarixiga, til va adabiyot masalalariga, dunyo ahvoliga doir qiziqarli maqolalar, bahslar berib borilgan. B. millatning taraqqiysi uçun bir neça til bilişni şart hisobladi. Jur. ning birinçi sonidayoq «Ikki emas, tört til lozim», degan maqola b-n çiqib, özbek, tojik, arab, rus va hatto biror uzoq xorij (mas, fransuz) tilini biliş şart deb hisobladi. Ayni paytda tilning muhofazasi («Har millat öz tili ila faxr etar» —1914, № 35), özaro munosabatlari («Til masalasi» — 1915, № 11,12) haqida muhim va zarur maqolalar çop etdi. Adabiy tanqidga katta e'tibor berdi. Uning xususiyatlarini belgilaşga urindi. Boşqa adabiy janrlar b-n tenghuquqligi masalasini kötardi («Tanqid saralamoqdir» — 1914, № 27). Millat şa'nini oyoqosti qiluvçi fikrqaraşlarga zarba berib, Turkiston xalqini öz nomi b-n atamoq lozimligini talab qilib çiqsi («Sart sözi majhuldur» 1915, № 22,23,25,26).
B. matbuotimiz tarixida maqolanavis sifatida alohida mavqega ega. Uning hozirça aniqlangan maqolalarining soni 300 ga yetadi. Ular xilmaxil mavzuda. Ilk maqolalaridayoq kommunistik mafkurani keskin rad etgan, «xayoliy», «bu toifaga qöşulmoq biz, musulmonlar uçun nihoyatda zararlik» deb yozgan edi («Xayrul umuri avsatuho» — «Işlarning yaxşisi örtaçasidir», «Xurşid» gaz. 1906, 6son). Özlikni anglaşni muhim biladi. «Kabilasini(ng) ismini va yetti otasining otini bilmaydurgonlarni «qulq «marquq» derlar», deb yozadi («Sart sözi majhuldur», «Oyna» jur., 1914, № 23). 1917 y.ning oxiri 1918 y.ning boşlarida jadidlar qurgan ilk demokratik davlatçilik namunasi Turkiston muxtoriyatining taqdiri hal bölayotgan bir paytda ölka xalqlarini birlikka çaqiradi.
B. ijtimoiysiyosiy işlarga qizğin qöşildi. Aslida bu faoliyat 1906 y.dan boşlangan. Şu yili «Rusiya musulmonlari ittifoqi»ning Nijniy Novgorodsa ötkazilgan qurultoyida qatnaşgan edi. Toşkentda bölib ötgan (1917) Turkiston musulmonlarining qurultoyida iştirok etib, nutq sözladi. U musulmonlar orasidagi har qanday ixtilofga qarşi çikdi. B. şu qurultoyda ölka musulmonlar şörosining raisi etib saylandi. 1917 y. 26 noyab.da Qöqonda ölka musulmonlarining 4favqulodda qurultoyi iş boşladi. 27 noyab.ga ötar keçasi «Turkiston muxtoriyati» e'lon qilindi. Uning ğoyaviy asosçilaridan biri B. edi. Muxtoriyat şörolar tomonidan vahşiyona bostirildi. B. may oyining boşlarida Samarqandga qaytadi. U yerda köp tura olmay Toşkentga keladi. Turkiston şörolar hukumati rahbarlari b-n muzokara olib borişga urinadi, ammo natija çiqmaydi. 1919 y.ning erta bahorida mamlakatdan çiqib ketayotganida Şahrisabzda Inqilobiy favqulodda komissiya ayğoqçilari kömagida Buxoro amirligi odamlari tomonidan qölga olinadi, hamrohlari Muhammadqul va Mardonqul b-n birgalikda Qarşida zindonga taşlanadi va qatl qilinadi. Bu voqea Samarqandda bir yildan keyin ma'lum böladi. Fitrat, Çölpon, Ayniy va b. şoirlar B.ga atab marsiyalar yozganlar.
Özbekistonda (H. Sayd, N. Avazov, 3. Axrorova), Tojikistonda (R. Xodizoda), Germaniyada (I. Baldauf; B. Qosimov b-n hamkorlikda), AQŞda (E. Olvort) va b. mamlakatlarda B. hayoti va ijodi böyiça i. t.lar olib boriladi. Toşkent ş.da köça va maktabga B. nomi qöyilgan.
As: Tanlangan asarlar, T., 1997.
Ad.: Aliyev A., Mahmudxöja Behbudiy, T., 1994; Qosimov B., Maslakdoşlar, T., 1994.
Begali Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕҲБУДИЙ Маҳмудхўжа (1875,? Самарқанд—1919.25.3, Қарши)— драматург, публицист, дин ва жамоат арбоби, жадидчилик ҳаракати етакчиларидан бири. Яссавий авлодидан. 18 ёшидан қозихонада мирзалик қилади, қози, муфти даражасига кўтарилади. Б. . ҳаж сафарида бўлган чоғида Арабистон, Миср, Туркияни кезиб чиққан (1899—1900). Саёҳат давомида янги мактаб (усули жадид) очиш фикри мустаҳкамланиб борди. Самарқанд якинидаги Ҳалвойи қишлоғида Ажзий, Ражабаминда Абдулқодир Шакурийлар б-н ҳамкорликда янги мактаб очади. Б. Қозон ва Уфага бориб (190304), у ердаги янги усул мактаблари б-н танишади, татар зиёлилари б-н алоқани йўлга қўяди. Янги мактаблар учун дарсликлар тузишга киришади. «Рисолаи асбоби савод» («Савод чиқариш китоби», 1904), «Рисолаи жуғрофияи умроний» («Аҳоли географиясига кириш», 1905), «Мунтахаби жуғрофияи умумий» («Қискача умумий география», 1906), «Китобат улатфол» («Болалар хати», 1908), «Амалиёти ислом» (1908), «Тарихи ислом» (1909) каби китоблар чоп эттиради. Кейинчалик (1908 й.да) Шакурийнинг Ражабаминдаги мактабини Самарқанддаги ўз ҳовлисига қўчириб келтиради. Б. 1911 й.да «Падаркуш» драмасини ёзди. Бу биринчи ўзбек драмаси эди. 3 парда 4 манзарали бу асар мазмунан содда бўлиб, ўқимаган, жоҳил ва нодон боланинг ўз отасини ўлдиргани ҳақида эди. Б. бу асар жанрини «миллий фожиа» деб атаган. Нашр қилишга чор цензураси йўл қўймайди. «Бородино жанги ва Русиянинг французлар босқинидан халос бўлишининг 100 йиллик юбилейи санасига бағишланади» деган важ б-н Тифлис (Тбилиси) цензурасидан ўтказади. Драма 1913 й. босилиб чиққан, аммо саҳнага қўйиш учун яна бир йилча вақт кетади. Асар Самарқандда 1914 й. 25 янв.да саҳнага қўйилди. Драма халққа кучли таъсир кўрсатади. Абдулла Қодирий «Бахтсиз куёв» драмасини шунинг таъсирида ёзгани маълум. «Падаркуш» ҳам жанр, ҳам мазмунига кўра янги узбек адабиётини бошлаб берган асар бўлди. Драма Тошкентда 1914 й. 27 фев.да Авлоний томонидан қайта саҳналаштирилади. Б. 19ЬЗ й.да «Самарқанд» газ.ни чиқаради. Газета узбек ва тожик тилларида, ҳафтада 2 марта чоп этилди. 45сони чиққач, моддий танқислик туфайли нашр тўхтади. Шу йил 20 авгдан у «Ойна» жур. чикара бошлади. Ҳафталик, суратли бу жур. асосан ўзбекча бўлиб, шеър, мақола (форсча), эълонлар (русча) ҳам бериб боридди. Жур. Кавказ, Татаристон, Эрон, Афғонистон, Ҳиндистон, Туркиягача тарқадди. Б. китоб нашрини хам йўлга қўяди. Фитратнинг «Баёноти сайёҳи ҳинди»сини русчага таржима киддириб бостирди (1913). Б. 1914 й. 29 майда иккинчи марта Араб мамлакатларига саёҳатга чиқади. Саёҳати давомида Байрамали, Ашхобод, Красноводск, Кисловодск, Пятигорск, Железноводск, Ростов, Одесса ш.ларида бўлади, 8 июнда Истанбулга келади. Ундан Адрнага утиб, яна Истанбулга қайтади ва 20 июнда Исмоилбек Гаспринский б-н учрашади. Сўнг Қуддус, Байрут, Ёфа, Халил арРаҳмон, ПортСаид, Шом ш.ларида бўлади. Саёҳат хотиралари «Ойна» жур. да босилиб туради. Бу «хотиралар» ҳар жиҳатдан муҳим бўлиб, анъанавий тарихмемуар жанрининг 20-а. бошидаги ўзига хос намунаси эди. Муаллиф унда йўл таассуротларига, кишилар б-н учрашувларининг ибратли томонларига кенг ўрин беради. Қайси шаҳарга бормасин, унинг тарихи, обидалари, у ердан чиққан буюк зотлар ҳақида маълумотлар тўплайди. Турлитуман миллатлар, уларнинг урфудумлари, турмуш маданияти б-н қизиқади. Айниқса, дин, эътиқод масалаларига катта аҳамият беради.
«Ойна» жур.да миллат ва унинг ҳақҳуқуқига, тарихига, тил ва адабиёт масалаларига, дунё аҳволига доир қизиқарли мақолалар, баҳслар бериб борилган. Б. миллатнинг тараққийси учун бир неча тил билишни шарт ҳисоблади. Жур. нинг биринчи сонидаёқ «Икки эмас, тўрт тил лозим», деган мақола б-н чиқиб, ўзбек, тожик, араб, рус ва ҳатто бирор узоқ хориж (мас, француз) тилини билиш шарт деб ҳисоблади. Айни пайтда тилнинг муҳофазаси («Ҳар миллат ўз тили ила фахр этар» —1914, № 35), ўзаро муносабатлари («Тил масаласи» — 1915, № 11,12) ҳақида муҳим ва зарур мақолалар чоп этди. Адабий танқидга катта эътибор берди. Унинг хусусиятларини белгилашга уринди. Бошқа адабий жанрлар б-н тенгҳуқуқлиги масаласини кўтарди («Танқид сараламоқдир» — 1914, № 27). Миллат шаънини оёқости қилувчи фикрқарашларга зарба бериб, Туркистон халқини ўз номи б-н атамоқ лозимлигини талаб қилиб чиқци («Сарт сўзи мажҳулдур» 1915, № 22,23,25,26).
Б. матбуотимиз тарихида мақоланавис сифатида алоҳида мавқега эга. Унинг ҳозирча аниқланган мақолаларининг сони 300 га етади. Улар хилмахил мавзуда. Илк мақолаларидаёқ коммунистик мафкурани кескин рад этган, «хаёлий», «бу тоифага қўшулмоқ биз, мусулмонлар учун ниҳоятда зарарлик» деб ёзган эди («Хайрул умури авсатуҳо» — «Ишларнинг яхшиси ўртачасидир», «Хуршид» газ. 1906, 6сон). Ўзликни англашни муҳим билади. «Кабиласини(нг) исмини ва етти отасининг отини билмайдургонларни «қулқ «марқуқ» дерлар», деб ёзади («Сарт сўзи мажҳулдур», «Ойна» жур., 1914, № 23). 1917 й.нинг охири 1918 й.нинг бошларида жадидлар қурган илк демократик давлатчилик намунаси Туркистон мухториятининг тақдири ҳал бўлаётган бир пайтда ўлка халқларини бирликка чақиради.
Б. ижтимоийсиёсий ишларга қизғин қўшилди. Аслида бу фаолият 1906 й.дан бошланган. Шу йили «Русия мусулмонлари иттифоқи»нинг Нижний Новгородца ўтказилган қурултойида қатнашган эди. Тошкентда бўлиб ўтган (1917) Туркистон мусулмонларининг қурултойида иштирок этиб, нутқ сўзлади. У мусулмонлар орасидаги ҳар қандай ихтилофга қарши чикди. Б. шу қурултойда ўлка мусулмонлар шўросининг раиси этиб сайланди. 1917 й. 26 нояб.да Қўқонда ўлка мусулмонларининг 4фавқулодда қурултойи иш бошлади. 27 нояб.га ўтар кечаси «Туркистон мухторияти» эълон қилинди. Унинг ғоявий асосчиларидан бири Б. эди. Мухторият шўролар томонидан ваҳшиёна бостирилди. Б. май ойининг бошларида Самарқандга қайтади. У ерда кўп тура олмай Тошкентга келади. Туркистон шўролар ҳукумати раҳбарлари б-н музокара олиб боришга уринади, аммо натижа чиқмайди. 1919 й.нинг эрта баҳорида мамлакатдан чиқиб кетаётганида Шаҳрисабзда Инқилобий фавқулодда комиссия айғоқчилари кўмагида Бухоро амирлиги одамлари томонидан қўлга олинади, ҳамроҳлари Муҳаммадқул ва Мардонқул б-н биргаликда Қаршида зиндонга ташланади ва қатл қилинади. Бу воқеа Самарқандда бир йилдан кейин маълум бўлади. Фитрат, Чўлпон, Айний ва б. шоирлар Б.га атаб марсиялар ёзганлар.
Ўзбекистонда (Ҳ. Сайд, Н. Авазов, 3. Ахророва), Тожикистонда (Р. Ходизода), Германияда (И. Балдауф; Б. Қосимов б-н ҳамкорликда), АҚШда (Э. Олворт) ва б. мамлакатларда Б. ҳаёти ва ижоди бўйича и. т.лар олиб борилади. Тошкент ш.да кўча ва мактабга Б. номи қўйилган.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1997.
Ад.: Алиев А., Маҳмудхўжа Беҳбудий, Т., 1994; Қосимов Б., Маслакдошлар, Т., 1994.
Бегали Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.