Behi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296–297-b. — ziyouz.com
Behi (Cudonia oblonga Mill.)— ra'nodoşlar oilasiga mansub mevali daraxt yoki buta. B.ning Ozarbayjon, Dogiston, Turkmaniston, Eronda yovvoyi turlari uçraydi, turk tilida ayva nomi b-n yuritilgan. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarida «avya» şaklida tilga olingan. B. Kavkaz, Örta Osiyo, Qrim, Ukrainaning jan. hamda Astraxon viloyatida keng tarqalgan. Özbekistondagi B.zorlarning 80% Farğona vodiysida. Bal. 5—6 m, şoxşabbalari piramida şaklida, ba'zan tarvaqaylab ösadi. Bargi oddiy, yaşil, çeti butun. Gullari yakka holda, oq yoki oç puşti, apr.da gullaydi. Köçati ötqazilgaç, 3—4 yili hosilga kiradi, 30—40 yil yaşaydi. Katta yoşdagi daraxtlari örtaça 60— 70 kghosil beradi. Mevasi sent.—okt. oylarida uzib olinadi; vazni, naviga qarab 150—500 g. B. mevalari limon rangda yoki töq sariq, tuk b-n qoplangan; yetilganda tuki tökilib ketadi, xuşböy. Yangi uzilgan mevasi kam iste'mol qilinadi. B. entomofil (haşarotlar b-n çanglanadigan) ösimlik. B. tarkibida 74,7—83,5% suv, 8,5— 15,2% qand, 0,2— 1,5% kislota bor, şuningdek oşlovçi moddalar va toş hujayralar böladi. Mevasi dağal bölib, uzoq saqlangandan keyin toş hujayralar yumşab qoladi. B.dan murabbo, kompot, marmelad, sukat, qiyom, jem tayyorlanadi, ovqatga (köpinça palovga bosiladi) işlatiladi. B., asosan, payvandlab köpaytiriladi, köçati 6x6 yoki 5x5 m sxemada ötqaziladi. B.ning köpçilik navlari nokka payvandtag böla oladi; unga ulangan nok pakana böladi. B. issiklik va namlikka talabçan. Suğoriladigan unumdor tuproqlarda, şuningdek şöri kam yerlarda yaxşi ösadi. Ösuv davrida tuproq şaroitiga qarab 3—8 marta suğoriladi.
Asosiy navlari: Non B., Quva B ., Şirin B., Samarqand yirik B., Xorazm olmasimon B. N o n B. —ertapişar, xöraki va konservabop, daraxti örtaça. Mevasi yirik 300—400 g, olma şaklida, sariq. Eti sarğiş, örtaça suvli, sal nordon, xuşböy. Sent.ning ikkinçi yarmida uziladi, dek.gaça saqlanadi. 50—70 kg hosil beradi; Quva B.— örtapişar, xöraki, daraxti katta (5—6 m), mevasi örtaça (150—200 g), tilimli, olma şaklida, oç sariq. Eti oq, tiğiz, örtaça suvli, şirin, xuşxör. Okt. boşlarida uziladi, yanv.gaça saqlanadi. Tupi 150—200 kg hosil beradi; Şirin B . —ertapişar, xöraki, daraxti örtaça. Mevasi 150—180 g, tilimli, noksimon, eti oç sariq, sersuv, şirinnordon, yeyişli. Sent.ning ikkinçi yarmida uziladi, uzoq saqlanmaydi.
Zararkunandalari: olma qurti, olma qon biti, nok kanasi, dölana kapalagi va b.; kasalliklari: qora çiriş, zang va b.
Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕҲИ (Cudonia oblonga Mill.)— раънодошлар оиласига мансуб мевали дарахт ёки бута. Б.нинг Озарбайжон, Догистон, Туркманистон, Эронда ёввойи турлари учрайди, турк тилида айва номи б-н юритилган. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарида «авя» шаклида тилга олинган. Б. Кавказ, Ўрта Осиё, Қрим, Украинанинг жан. ҳамда Астрахон вилоятида кенг тарқалган. Ўзбекистондаги Б.зорларнинг 80% Фарғона водийсида. Бал. 5—6 м, шохшаббалари пирамида шаклида, баъзан тарвақайлаб ўсади. Барги оддий, яшил, чети бутун. Гуллари якка ҳолда, оқ ёки оч пушти, апр.да гуллайди. Кўчати ўтқазилгач, 3—4 йили ҳосилга киради, 30—40 йил яшайди. Катта ёшдаги дарахтлари ўртача 60— 70 кгҳосил беради. Меваси сент.—окт. ойларида узиб олинади; вазни, навига қараб 150—500 г. Б. мевалари лимон рангда ёки тўқ сариқ, тук б-н қопланган; етилганда туки тўкилиб кетади, хушбўй. Янги узилган меваси кам истеъмол қилинади. Б. энтомофил (ҳашаротлар б-н чангланадиган) ўсимлик. Б. таркибида 74,7—83,5% сув, 8,5— 15,2% қанд, 0,2— 1,5% кислота бор, шунингдек ошловчи моддалар ва тош ҳужайралар бўлади. Меваси дағал бўлиб, узоқ сақлангандан кейин тош ҳужайралар юмшаб қолади. Б.дан мураббо, компот, мармелад, цукат, қиём, жем тайёрланади, овқатга (кўпинча паловга босилади) ишлатилади. Б., асосан, пайвандлаб кўпайтирилади, кўчати 6x6 ёки 5x5 м схемада ўтқазилади. Б.нинг кўпчилик навлари нокка пайвандтаг бўла олади; унга уланган нок пакана бўлади. Б. иссиклик ва намликка талабчан. Суғориладиган унумдор тупроқларда, шунингдек шўри кам ерларда яхши ўсади. Ўсув даврида тупроқ шароитига қараб 3—8 марта суғорилади.
Асосий навлари: Нон Б., Қува Б ., Ширин Б., Самарқанд йирик Б., Хоразм олмасимон Б. Н о н Б. —эртапишар, хўраки ва консервабоп, дарахти ўртача. Меваси йирик 300—400 г, олма шаклида, сариқ. Эти сарғиш, ўртача сувли, сал нордон, хушбўй. Сент.нинг иккинчи ярмида узилади, дек.гача сақланади. 50—70 кг ҳосил беради; Қува Б.— ўртапишар, хўраки, дарахти катта (5—6 м), меваси ўртача (150—200 г), тилимли, олма шаклида, оч сариқ. Эти оқ, тиғиз, ўртача сувли, ширин, хушхўр. Окт. бошларида узилади, янв.гача сақланади. Тупи 150—200 кг ҳосил беради; Ширин Б . —эртапишар, хўраки, дарахти ўртача. Меваси 150—180 г, тилимли, ноксимон, эти оч сариқ, серсув, шириннордон, ейишли. Сент.нинг иккинчи ярмида узилади, узоқ сақланмайди.
Зараркунандалари: олма қурти, олма қон бити, нок канаси, дўлана капалаги ва б.; касалликлари: қора чириш, занг ва б.
Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.