Bekoviç
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203-b. — ziyouz.com
Bekoviç B Ye K O V I Ç - Ç Ye R K A S S K I Y HARBIY YURIŞI (1714-17) Rossiya hukmdori Petr I tomonidan Amudaryoning quyi oqimi sohiliga uyuştirilgan harbiy yuriş. Harbiy yurişga Bekoviç-Çerkasskiy rahbar böladi. Uning asl ismi Davlat Kizden (Girey) mirza, çöqintirilgaç, Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiy nomini olgan. 1714 y. katga qöşin b-n Xiva va Buxoro xonliklarini bosib oliş uçun jönatiladi. Turkman elçisi Xojanafas 1713 y. Astraxonda bölganida rus ma'murlariga Xiva yaqinidagi Erket mavzeida oltin koni borligini aytadi. 1716 y. 14 fevda Bekoviç-Çerkasskiy Petr I dan quyidagiça topşiriq oladi: Amudaryo eski özanini tekşirib, uning qumida oltin boryökdigini aniqlaş; Amudaryoning Orolga quyiliş joyida istehkom quriş; Xiva va Buxoro xonlarini rus tobeligiga ötkaziş; Hindistonga boradigan savdo yölini örganiş. Petr I Bekoviç-Çerkasskiy ixtiyoriga 4000 nafarli muntazam qöşin, 2000 nafarli yoyiq kazagi, bir neça dengiz zobiti, 2 muhandis, 2 savdogarni topşiradi. Bekoviç-Çerkasskiy Astraxonda turib, Xiva xonligi şim. çegaralarini örganadi; Kaspiy dengizi xaritasini tuzadi. Evaziga gvardiyaçi kapitan unvoniga erişadi. 1717 y. bahorida Bekoviç-Çerkasskiy mayor Tevkeleyevni Eron va Hindistonga josus qilib jönatadi; özi esa ön mingli köşin b-n Xiva xonligiga yuriş kiladi. Xivadan 120 çaqirimça bölgan Qayrağoç darasida Şerğozixonga 24 minglik qöşini b-n töqnaşadi. Uç kunlik jangda har ikki tomon katga talofat köradi. Xon Bekoviç-Çerkasskiyni muzoqara yuritiş uçun Xivaga boşlaydi. Xivada xon duşmanni ğaflatda qoldiriş maqsadida muhim harbiy strategik hiyla — rus qöşinlarini beş şaharga bölib yuborişni taklif qiladi. Rus qöşinlari bölib yuborilgaç, sarbozlar ularga taşlanib, barçasini qiliçdan ötkazadilar. Omon qolganlari borib, fojiani rus ma'murlariga yetkazadilar. Xiva xoni Bekoviç-Çerkasskiyni 1717 y. 29 avgda katl etadi.
Şu tarzda uning harbiy yurişi barbod böladi.
Ad.: Poslannik Petra 1 na Vostoke. Posolstva Florio Bsnevenk v Persiyu i Buxaru v 1718 1725 gg., M., 1986.
Naim Norqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Б Е К О В И Ч - Ч Е Р К А С С К И Й ҲАРБИЙ ЮРИШИ (1714-17) Россия ҳукмдори Петр I томонидан Амударёнинг қуйи оқими соҳилига уюштирилган ҳарбий юриш. Ҳарбий юришга Бекович-Черкасский раҳбар бўлади. Унинг асл исми Давлат Кизден (Гирей) мирза, чўқинтирилгач, Александр Бекович-Черкасский номини олган. 1714 й. катга қўшин б-н Хива ва Бухоро хонликларини босиб олиш учун жўнатилади. Туркман элчиси Хожанафас 1713 й. Астрахонда бўлганида рус маъмурларига Хива яқинидаги Эркет мавзеида олтин кони борлигини айтади. 1716 й. 14 февда Бекович-Черкасский Петр I дан қуйидагича топшириқ олади: Амударё эски ўзанини текшириб, унинг қумида олтин борйўкдигини аниқлаш; Амударёнинг Оролга қуйилиш жойида истеҳком қуриш; Хива ва Бухоро хонларини рус тобелигига ўтказиш; Ҳиндистонга борадиган савдо йўлини ўрганиш. Петр I Бекович-Черкасский ихтиёрига 4000 нафарли мунтазам қўшин, 2000 нафарли ёйиқ казаги, бир неча денгиз зобити, 2 муҳандис, 2 савдогарни топширади. Бекович-Черкасский Астрахонда туриб, Хива хонлиги шим. чегараларини ўрганади; Каспий денгизи харитасини тузади. Эвазига гвардиячи капитан унвонига эришади. 1717 й. баҳорида Бекович-Черкасский майор Тевкелеевни Эрон ва Ҳиндистонга жосус қилиб жўнатади; ўзи эса ўн мингли кўшин б-н Хива хонлигига юриш килади. Хивадан 120 чақиримча бўлган Қайрағоч дарасида Шерғозихонга 24 минглик қўшини б-н тўқнашади. Уч кунлик жангда ҳар икки томон катга талофат кўради. Хон Бекович-Черкасскийни музоқара юритиш учун Хивага бошлайди. Хивада хон душманни ғафлатда қолдириш мақсадида муҳим ҳарбий стратегик ҳийла — рус қўшинларини беш шаҳарга бўлиб юборишни таклиф қилади. Рус қўшинлари бўлиб юборилгач, сарбозлар уларга ташланиб, барчасини қиличдан ўтказадилар. Омон қолганлари бориб, фожиани рус маъмурларига етказадилар. Хива хони Бекович-Черкасскийни 1717 й. 29 авгда катл этади.
Шу тарзда унинг ҳарбий юриши барбод бўлади.
Ад.: Посланник Петра 1 на Востоке. Посольства Флорио Бсневенк в Персию и Бухару в 1718 1725 гг., М., 1986.
Наим Норқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.