Bektoşiya

Bektoşiya — Turkiyada tarqalgan sufiylik tariqati. Kiçik Osiyoda 13-a. oxiri — 14-a. boşida mahalliy turk köçmançi va ötroq aholisi orasida paydo bölgan. Tariqatning nomi yarim afsonaviy Hoji Bektoş Rumiydan boşlanadi.

B. tariqatining haqiqiy asosçisi daydi va'zxon va qalandar Hoji Bektoş Vali Nişopuri Xurosoniy (1208 — 1270) hisoblanadi. Uning silsilasi esa turkistonlik şayx Ahmad Yassaviyga, undan esa şia imomi Muso al-Kozimga taqaladi. B. a'zolari şialardek hazrati Ali va 12 imomga siğinadilar, ayniqsa 6-imom Ja'far as-Sodiqqa e'tiqod qiladilar. Hoji Bektoş Kiçik Osiyoda tez şuhrat qozongan. Bu tariqat köproq qişloq aholisi orasida qöllab-quvvatlandi. Vaqti kelib B. keng tarmoq yoygan taşkilotga aylandi, özining belgisi va maxsus kiyimiga ega böldi. B. tariqatining qatiy uyuşgan jamoaga aylanişida «Uluğ pir» Balim Sultonning (1516 y. v. e.) ta'siri kattadir. Ilmiy adabiyotda uni «Ikkinçi pir» (Piri soniy) deb ataşadi. Balim Sulton özini Hoji Bektoş Rumiyning avlodi deb e'lon qilgan va tariqat tuzilişiga aloqador bir qator islohotlarni amalga oşirgan. B. ayni Balim Sulton zamonida keng tarqaldi. Yaniçarlar (Turkiyadagi imtiyozli piyoda askarlar) orasida yoyilib, ular orqali davlat işlariga öz ta'sirini kuçaytirdi. 1826 y.da Sulton Mahmud II yaniçarlar korpusini tugatgaç, B. faoliyati taqiqlanadi. Uning yirik rahnamolari qatl etildi. B. tarafdorlari esa Bolqonga va Albaniyaga tarqalib ketdi. Lekin hozir ham B.tarafdorlarini Turkiya va Iroqda uçratiş mumkin. B. turk xalqining diniy dunyoqaraşi şakllanişiga jiddiy ta'sir qilibgina qolmay, uning madaniyati, musiqasi va ayniqsa adabiyotining ham rivojlanişiga katta hissa qöşgan.

Mahmudxöja Nuritdinov.