Belgrad

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 208–209-b. — ziyouz.com

Belgrad (serbça Beograd) — Yugoslaviya va Serbiya poytaxti. Sava daryosi Dunayga quyiladigan yerdagi yirik port, dengiz satxddan 110 m balandlikda. B. Ğarbiy Yevropadan Yaqin va Örta Şarq mamlakatlariga boriladigan yöllar ustida. Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi 0' dan 2° gaça, iyulniki 22,2°. Yiliga 634 mm yoğin tuşadi. Aholisi 1,8 mln. kişi (1995). Mayd. 600 km2.

B. töğrisidagi dastlabki tarixiy ma'lumot mil. av. 4 — 3-a.larga tegişli, uni keltlar Singidunum deb ataşgan. Şahar qulay geografik öringa ega bölganligi sababli u ötmişda juda kup marta qöddanqölga ögib kelgan. Mil. av. 33 y.dan boşlab u deyarli yetti asr davomida Rim imperiyasi tasarrufida bölib kelgan. 9-a.dan B. serbça Beograd («Oq şahar») nomi b-n ma'lum; 11-a. dan Makedoniya podşohligi, söngra Vizantiya imperiyasi tarkibida. 12 — 14-a.lardan B. goh Vengriya, goh Vizantiya tasarrufida, 15-a.dan u yana serblarga ötib turdi. 1521 y.dan şahar turklar — Usmonlilar saltanati qöl ostida bölgan va «Dorul Al-Şahad», ya'ni «Qutluğ uruş şahri» deb atalgan. 1806 y. Serbiya knyazligining poytaxtiga aylandi. 1813 — 67 y.larda yana Turkiya tarkibida, 1-jahon uruşi yillarida Avstriya qöli ostida böldi. Uruşdan söng (1918 y.dan) Serb, xorvat va slovenlar kirolligi(1929 y.dan Yugoslaviya)ning poytaxti, 2-jahon uruşi arafasida Yevropaning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. B. 1944 y. 20 okt. da nemis faşistlaridan ozod qilingan. 1945 y.dan YUXFR, 1963 92 y.larda YUSFR poytaxti.

B. Serbiyaning eng yirik iqtisodiy markazi, muhim transport yöllari tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. B. va uning atrofida köplab sanoat korxonasi, jumladan metallsozlik, maşinasozlik (transport va q.x. maşinasozligi, elektrotexnika va motorsozlik), kimyo, töqimaçilik (asosan jun gazlama), oynasozlik va yoğoçsozlik, oziq-ovqat (un tortiş, göşt konserva, şakarkdnr), poligrafiya sanoata va b. bor. An'anaviy hunarmandçilik va kosibçilik rivojlangan. B. sanoat korxonalari asosan Dunay daryosining öng sohilida va şahar atrofida joylaşgan. B.ning tarixiy qismida qad. yodgorliklardan örta asr Kalemagdan qal'asi qoldiqlari, Bayroqli Jomiya masjidi va şayx Mustafo maqbarasi (1690), Dositey Obradoviç litseyi (18-a. örtalari), knyaz Lyubitsi uyi (1829 — 36) va b. saqlangan. 1892 y.da Serbiya Fanlar akademiyasi, 1905 y.da unt taşkil etilgan. B.ning markaziy qismida 19-a. 2-yarmi va 20-a. boşlarida qurilgan binolardan Xalq teatri, Eski saroy, Teraziye maydoni ansambli va b. mavjud. B.da Xalq muzeyi (tarix, arxeologiya, etn. yodgorliklari, Yugoslaviya va çet mamlakatlar san'ati namunalari), Zamonaviy san'at muzeyi, Şaxar muzeyi, Amaliy san'at muzeyi, Etnografiya muzeyi, Belgrad ş. rasmlar galereyasi, hayvonot boği bor. 1950 — 80-y.larda köplab zamonaviy uy-joylar (Yangi Belgrad r-ni) qurilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БЕЛГРАД (сербча Београд) — Югославия ва Сербия пойтахти. Сава дарёси Дунайга қуйиладиган ердаги йирик порт, денгиз сатхддан 110 м баландликда. Б. Ғарбий Европадан Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларига бориладиган йўллар устида. Иқлими мўътадил континентал. Янв.нинг ўртача т-раси 0’ дан 2° гача, июлники 22,2°. Йилига 634 мм ёғин тушади. Аҳолиси 1,8 млн. киши (1995). Майд. 600 км2.

Б. тўғрисидаги дастлабки тарихий маълумот мил. ав. 4 — 3-а.ларга тегишли, уни кельтлар Сингидунум деб аташган. Шаҳар қулай географик ўринга эга бўлганлиги сабабли у ўтмишда жуда куп марта қўдданқўлга ўгиб келган. Мил. ав. 33 й.дан бошлаб у деярли етти аср давомида Рим империяси тасарруфида бўлиб келган. 9-а.дан Б. сербча Београд («Оқ шаҳар») номи б-н маълум; 11-а. дан Македония подшоҳлиги, сўнгра Византия империяси таркибида. 12 — 14-а.лардан Б. гоҳ Венгрия, гоҳ Византия тасарруфида, 15-а.дан у яна сербларга ўтиб турди. 1521 й.дан шаҳар турклар — Усмонлилар салтанати қўл остида бўлган ва «Дорул Ал-Шаҳад», яъни «Қутлуғ уруш шаҳри» деб аталган. 1806 й. Сербия князлигининг пойтахтига айланди. 1813 — 67 й.ларда яна Туркия таркибида, 1-жаҳон уруши йилларида Австрия қўли остида бўлди. Урушдан сўнг (1918 й.дан) Серб, хорват ва словенлар кироллиги(1929 й.дан Югославия)нинг пойтахти, 2-жаҳон уруши арафасида Европанинг йирик саноат ва маданият марказларидан бири. Б. 1944 й. 20 окт. да немис фашистларидан озод қилинган. 1945 й.дан ЮХФР, 1963 92 й.ларда ЮСФР пойтахти.

Б. Сербиянинг энг йирик иқтисодий маркази, муҳим транспорт йўллари тугуни. Аэропорта халқаро аҳамиятга эга. Б. ва унинг атрофида кўплаб саноат корхонаси, жумладан металлсозлик, машинасозлик (транспорт ва қ.х. машинасозлиги, электротехника ва моторсозлик), кимё, тўқимачилик (асосан жун газлама), ойнасозлик ва ёғочсозлик, озиқ-овқат (ун тортиш, гўшт консерва, шакаркднр), полиграфия саноата ва б. бор. Анъанавий ҳунармандчилик ва косибчилик ривожланган. Б. саноат корхоналари асосан Дунай дарёсининг ўнг соҳилида ва шаҳар атрофида жойлашган. Б.нинг тарихий қисмида қад. ёдгорликлардан ўрта аср Калемагдан қалъаси қолдиқлари, Байроқли Жомия масжиди ва шайх Мустафо мақбараси (1690), Доситей Обрадович лицейи (18-а. ўрталари), князь Любици уйи (1829 — 36) ва б. сақланган. 1892 й.да Сербия Фанлар академияси, 1905 й.да унт ташкил этилган. Б.нинг марказий қисмида 19-а. 2-ярми ва 20-а. бошларида қурилган бинолардан Халқ театри, Эски сарой, Теразие майдони ансамбли ва б. мавжуд. Б.да Халқ музейи (тарих, археология, этн. ёдгорликлари, Югославия ва чет мамлакатлар санъати намуналари), Замонавий санъат музейи, Шахар музейи, Амалий санъат музейи, Этнография музейи, Белград ш. расмлар галереяси, ҳайвонот боғи бор. 1950 — 80-й.ларда кўплаб замонавий уй-жойлар (Янги Белград р-ни) қурилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.