Belorussiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–221-b. — ziyouz.com
Belorussiya (Belarus), Belorussiya Respublikasi (Respublika Belarus) — Yevropa markazidagi davlat. Şarqiy Yevropa tekisligining ğarbida joylaşgan. Mayd. 207,6 ming km2. Aholisi 10,3 mln. kişi (1996). 6 viloyat, 118 tuman, 102 şahar, 109 şaharça bor (1996). Poytaxti — Minsk ş.
Davlat tuzumi. B. Respublikasi — unitar demokratik ijtimoiy huquqiy davlat. 1996 y.gi referendumda qabul qilingan Konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — aholi tomonidan 5 y. muddatga saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi vakolatli organi — Millat majlisi bölib, u Vakillar palatasi va Respublika Kengaşidan iborat. Vakillar palatasining hamma 110 deputatini aholi saylaydi. Respublika Kengaşining 64 deputatidan 56 nafari mahalliy kengaşlar tomonidan saylanadi, 8 nafari prezident tomonidan tayinlanadi. Millat majlisining vakolat muddati 4 y. Ijroiya hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi xukumat — Vazirlar Kengaşi amal ga oşiradi. Boş vazirni Vakillar palatasining roziligi b-n prezident tayinlaydi.
Tabiati. B.ning yer yuzasi tekislik bölib, şim.ğarbida botkrq bosgan pastliklar va köllar juda köp. Jan. ğarbdan şim.şarq tomon B. Qirlari çözilgan, eng baland qismi (Minsk qirlari) dengiz sathidan 345 m baland (Dzerjinskiy toği). B. qirlaridan jan.şarqda qator tekisliklar, şim. ğarbda morena tepaliklari çuzilgan. B.ning jan. qismini botqoqlaşgan keng pasttekislik — mutlaq bal. 100 — 150 m bulgan B. Polesyesi egallaydi; botqoqlik, ötloqlar orasida bal. 5 — 8 m li qum tepalari köp. Qumlik joylar qarağayzor b-n qoplangan. Foydali qazilmalardan kaliyli tuz konlari bor (Starobin va Petrikov konlari), jan. va jan.şarqda toş tuz, Pripyat botiğida neft, kumir bor. Torf, qum, gil konlari mavjud. Iqlimi kontinental iqlim b-n dengiz nihimi örtasida, Atlantika havo massalari uni ança yumşatib turadi. Yanv. ning örtaça t-rasi jan.ğarbda — 4,4°, şim.şarqda — 8°, iyulniki şim.da 17°, jan.da 18,8°. Örtaça yillik yoğin miqdori 550 — 700 mm. Yoğinning kup qismi yoz oylariga töğri keladi. Botqokliklar, daryo va köllar köpligidan yerlari zax. Vegetatsiya davri şim.şarkda 178 kun, jan.ğarbda 208 kun. Eng yirik daryolari Dnepr (irmoqlari Berezina, Pripyat, Soj va b.), Ğarbiy Dvina, Neman (irmoği Viliya), Bug. Bu daryolarning kup qismida sğoç oqiziladi, eng yiriklarida kema qatnaydi. Ba'zi daryolarda GESlar qurilgan. B. köllarining eng yiriklari: Naroç, Osvey, Drisvyati, Çervonoye, Vigonovskoye. Tuproği asosan unumdorligi yuqori bölmagan çimli podzol va torfbotqoq tuproq, daryo qayirlarida esa allyuvial tuproqlardir. B. aralaş urmonlar mintaqasida joylaşgan bulib, mayd. ning 30% dan köproği örmon b-n qoplangan. Igna bargli va keng bargli örmonlar, ötloq. va botqoq ösimliklari köp. Qarağayzorlar, qayinzorlar va qayrağoçzorlar, dub, grab, zarang kabi keng bargli daraxtzorlar katta maydonni egallaydi. Tulki, olmaxon, quyon, suvsar, oqsiçqon kup; buğu, qönğir ayiq, silovsin, los, elik, tönğiz, yumronqoziq, böri uçrab turadi. Daryo va köllarida leşç, tovonbaliq, çörtan, laqqa, ilonbaliqlar, ondatra bor. Suvda suzuvçi quşlar tarqalgan. B. hududida Pripyat va Berezina qöriqxonalari, Belaya Veja puşçasi bor.
Aholisi. Asosiy aholisi — beloruslar. Ruslar, polyaklar, ukrainlar, tatarlar, yahudiylar va b. ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 ga 49,4 kişi töğri keladi. 68,9% aholi şaharlarda istiqomat qiladi. Davlat tili belorus va rus tillari. Eng yirik şaharlari: Minsk, Gomel, Vitebsk, Mogilyov, Bobruysk, Grodno, Brest.
Tarixi. B. hududida örta paleolit davridan odam yaşay boşlagan (100 — 35 ming y. muqaddam); neolit davrida (mil. av. 5-ming yillik oxiridan 3-ming yillik oxirigaça) dehqonçilik va çorvaçilik b-n şuğullanişga ötgan. Mil. av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boşlarida hind-yevropa qabilalari köçib kelgaç, ularning ta'sirida jez asriga ötiddi. Bu yerda temir davri mil. av. 8 — 6-a.lardan mil. 8-a.gaça davom etdi. Mil. 1-ming yillik 2-yarmida B. hududida 3 slavyan qabilalari: kriviçi, dregoviçi va radimiçilar uyuşmasi vujudga keldi, keyinçalik ular örniga knyazliklar taşkil topdi. 10-a. oxiridan knyazliklar Kiyev Rusi tarkibiga kirdi. 13-a. 2-yarmida Rossiyaning ğarbiy çekkalariga Buyuk Litva knyazligi hujum qila boşladi. Mamlakatdagi parokandalik va tatarmöğullarning hamlalari şaroitida bu knyazlik Ğarbiy rus yerlarini osonlikça zabt etdi. Şu paytdan boşlab bu yerlar «Belaya Rus» («Oq Rus») deb yuritiladigan böldi (belorus atamasi şundan kelib çikdi). 15 — 16-a.larda B.da xususiy yer egaligi rivojlandi. Beloruslarning Ğarbiy Yevropa mamlakatlari b-n munosabatlari jonlandi. Buyuk Litva knyazligi B. va Ukrainadagi xukmronligini mustahkamlaş uçun 1569 y.da Polşa b-n ittifoq (Lyublin uniyasi) tuzdi. Şu tariqa Reç Pospolita federativ davlati iujudga kelib, B. uning tarkibiga kirdi. 16-a.da Yevropa Uygonişi B. madaniyatiga ta'sir ötkazdi. Reformatsiyaning turli oqimlari tarqaldi. Q.x. tez rivojlandi, uning mahsuloti Ğarbiy Yevropa bozorlariga olib borib sotila boşladi. Köpçilnk şaharlar özini özi boşqariş huquqini oldi (Magdeburg huquqi). 1595 y.da S. Nalivayko boşçiligidagi ukrain kazaklari B.ga yurişlar uyuştirdi. 1648 — 51 y.larda ukrain xalqining ozodlik kuraşi ta'sirida jan. va şarqiy B.da yirik yer egalariga qarşi katta ğalayonlar bölib ötdi. Rossiya davlatining Reç Pospolita b-n 1654 — 67 y.lardagi uruşi va 1700 — 21 y.lardagi Şim. uruş davrida B. qattiq aziyat çekdi. 18-a. örtalaridan B. xöjaligi yuksala boşladi, ammo qöşni davlatlarning aralaşuvi bunga xalaqitberdi. 1772 y.da Reç Pospolitaning birinçi bölinişi natijasida B.ning şarqiy qismi Rossiya imperiyasiga qöşib olindi, 1793 y.da Reç Pospolitaning ikkinçi bor parçalanişi oqibatida B.ning markaziy qismi xam Rossiyaga karam bölib qrldi. T. Kostyuşko boşçiligidagi qözğolon (1794) bostirilgaç, 1795 y.da Ğarbiy B. Rossiyaga qöşib olindi. 1812y.giuruşda polyaklarga xayrixoh bölgan belorus şlyaxtasi Buyuk Litva knyazligining tiklanişiga umid qilib, Napoleonni qöllab-quvvatladi. 19-a. boşlarida demokratik va milliyozodlik goyalari tarqala boşladi, yaşirin jamiyatlar vujudga keldi, ular Polşa, B. va Litvadagi 1830 — 31 y.lar qözğoloniga zamin hozirladi. 1861 y.da B. dehqonlari krepostnoylikdan xalos böldi. 1863 — 64 y.larda bölib ötgan qözğolon burjua islohotlari ötkazilişiga ta'sir qildi.
19-a. 2-yarmida B.da kapitalizm jadal rivojlandi, t.y.lar qurildi, banklar işlay boşladi. 1905 — 07 y.gi inqilob belorus milliy ozodlik harakatini kuçaytirdi. 1914 — 18 y.lardagi 1-jahon uruşi davrida B. yerlari harbiy harakat maydoniga aylandi. 1915 y.da uning ğarbiy qismini Germaniya qöşinlari bosib oldi. 1917 y. Oktyabr töntarişidan söng Minskda ham sovet hokimiyati e'lon qilindi (1917 y. 8 noyab.). B. mustaqilligiga qarşi bölgan bolşeviklar 1917 y. Minskda B. davlati tuzilişini talab qilib çiqqan Umumbelorus syezdini tarqatib yubordi. 1918 y. Fev.—martda nemis qöşinlari B.ning deyarli barça hududini egallab oldi. 1918 y. 25 martda Umumbelorus syezdi delegatlari B.ni mustaqil B. Xalq Respublikasi deb e'lon qildilar. Bunga javoban Smolensk ş.da bolşeviklar B. Sovet Sotsialistik Respublikasi (BSSR) tuzilganligini e'lon qildilar. 1918 y. noyab.— 1919 y. boşlarida B. nemis kuşinlaridan ozod etilgaç, 1919 y. 1 yanv.da B.ning Muvaqqat işçi-dehqon sovet hukumati öz manifesti b-n BSSR taşkil etilganligini e'lon qildi. 1922 y. SSSR taşkil bölgaç, BSSR ham SSSR tarkibiga kirdi. 2-jahon uruşi yillarida nemis bosqinçilari B. hududini egallab oldi. B. aholisining çorak qismiga yaqini halok böldi, mnlliy boylikning yarmidan köproği yöq qilib taşlandi, yuzlab şahar va qişloqlar vayron böldi. Uruşdan keyingi yillarda B. sanoati va q.x. tiklandi. 1986 y.gi Çernobil falokati oqibatlari belorus xalqi uçun fojiali böldi. 1990 y. 27 iyulda BSSRning davlat mustaqilligi haqidagi Deklaratsiya qabul qilindi. 1991 y. 19 sent.dan mamlakat Belarus Respublikasi deb atala boşladi. 1991 y. dek.dan MDH tarkibida. 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 1993 y. yanv.da örnatilgan. Milliy bayrami — Mustaqillik kuni (3 iyul).
Xöjaligi. B. kup tarmoqdi q.x. rivojlangan industrial davlat. Maşinasozlik, kimyo, neft kimyosi, töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati ravnaq topgan. Q.x.da kartoşka va zigir tolasi yetiştiriş, sutgöşt çorvaçiligi, çöçqaçilik, parrandaçilik rivojlangan.
Sanoati da elektr energetika, yoqilği, metallurgiya, maşinasozlik va metallga işlov beriş, kimyo va neft kimyosi, yoğoçsozlik, sellyulozaqoğoz, binokorlik materiallari, şişa va çinnifayans, yengil, oziq-ovqat, unyorma va omixta yem, tibbiyot sanoati, mikrobiologiya va matbaaçilik eng yirik tarmoqlardir. Sanoat mahsulotining 2Ğ3 qismi yirik şaharlarda, şu jumladan 25% Minskda işlab çiqariladi. Foydali qazilma konlari kam bölgani holda sanoat majmuida i.ç. sanoati ustun. Bu tarmoq, yuk avtomobillari, avtobuslar, mototsikl, velosipedlar, traktorlar, q.x., quriliş, melioratsiya va yöl maşinxçari, motorlar, stanoklar, avtomat liniyalar, robotlar, temirçilikpress, burğulaş, geol. razvedka, savdo uskunalari, quyuvçilik, yengil, oziq-ovqat tarmoqlari uçun texnologiya uskunalari, podşipniklar, EHMlar,
televizorlar, radioprismniklar, magnitofonlar, sovitiş va muzlatiş uskunalari, foto va kinoapparatlar, dozimetrlar, soatlar işlab çiqaradi. Kimyo va neft kimyosi sanoati ma'danli öğitlar, kimyoviy tola va iplar, plastmassa va smolalar, şinalar, rezinatexnika buyumlark, polimer va lokböyoq, rözğor buyumlari va ş.k.larni işlab çiqaradi. Yengil sanoatda töqimaçilik (ziğir tolasi, jun, şoyi, ip gazlamalar), trikotaj, kiyim-keçak, poyabzal, çarm va möyna buyumlari i.ç. rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati göşt, yoğmoy va sut mahsulotlari işlab çiqaradi. Yogmoy, baliq, qandşakar, unyorma, novvoylik, makaron, mevasabzavot konservalari, pivo i.ç. sohasida katta kuvvatga ega korxonalar mavjud. Yoqilği sanoati neft, yölakay gaz, torf qazib çiqariş va qayta işlaşni öz içiga oladi. Yoqilğienergetika resurslari B.ga neft va gaz quvurlari orqali Rossiyadan, elektr energiya qisman Litva va Rossiyadan yuboriladi. Novolukoml va Bsryozada yirik elektr st-yalar, 20 dan köproq kuçli issiqlik elektr st-yalar işlab turibdi. Örmon, yoğoçsozlik, sellyulozaqoğoz tarmoği yalpi sanoat mahsulotining 5% ga yaqinini beradi. Bular taxta, mebel, qipiqtolali plita, faner, parket, gugurt, sport anjomlari, qoğoz, karton, örmon kimyosi mahsulotlaridir. Binokorlik materiallari sanoati (sanoat mahsuloti yalpi hajmining 4%) sement, qurilişbop ohak, devorbop, qoplama va bezaş materiallari, yiğma temirbeton konstruksiyalari va detallari, tomga yopiş va gidroizolyatsiya uçun rulon materiallar, ğovakli töldirgiçlar işlab çiqarişga ixtisoslaşgan. Qora metallurgiya (sanoat mahsuloti umumiy hajmining 1%) metall parçalaridan pölat, qora metallar prokati, çöyandan vodoprovod quvurlari, şinalar uçun metall kord, metall kukunidan turli buyumlar va blarni tayyorlaşga moslangan. 1991 y.dan sanoat taraqqiyotida pasayiş boşlaidi, 1994 — 97 y.larda çuqur iqtisodiy tanazzul holatnga tuşib qoddi. Barça tarmoqlarda mahsulot i.ç. hajmi kamaydi. Sanoat uçun zarur yoqilği. xom aşyo va materiallarning salkam 70% MDH mamlakatlaridan olinadi, mahsulotning 40% dan köprogy ularning bozorlarida sotiladi.
Qişloq xöjaligi. B.da q.x.ga yaroqli salkam 9,3 mln.ga, şu jumladan 6,2 mln. ga haydaladigan yerdan foydalaniladi. Yerlarning tekisligi, tuproqning örtaça unumliligi, issiq va namning yetarliligi, mshnat resurelarining mavjudligi q. x.ni rivojlantiriş uçun qulay şaroitdir. B. milliy daromadining 20% ga yaqini q. x.ga töğri keladi. Keyingi yillarda isloh qilingan kz va szlar örnida yangi i. ç. tuzilmalari: uyuşmalar, aksiyadorlik jamiyatlari, şirkatlar, agroktlar va b. paydo böldi. Ular donli ekiplardan javdar va arpa, şuningdek bugdoy, suli, greçixa, makkajöxori, tariq, lavlagi yetiştiradi. Mamlakat kartoşka b-n özini ta'minlaydi va bir kismini çetga sotadi. Don va dukkakli don ekinlari yalpi hosilining qariyb 70%, kartoşkaning 40% çorva mollarga beriladi. Katta şaharlar atrofida bogdorçilik va dehqonçilik yölga qöyilgan. Asosiy ekinlari: karam, bodring, pomidor, turp, piyoz, sarimsoq piyoz, salat, sabzi va h.k. Meva va rezavorlardan olma, nok, olxöri, olça, gilos, qorağat, malina, qulupnay köproq yetiştiriladi. Çorvaçilikning asosiy tarmoği — qoramolçilik va çöçqaçilik. Parrandaçilik yuqori darajada markazlaştirilgan. Ayrim yirik xöjaliklar qöyçilikka ixtisoslaşgan. Yilqi köpaytiradigan ot z-dlari bor. Hayvonotçilik ham birmunça rivoj topgan. 10 ixtisoslaşgan hayvonot xöjaligi va firmasi norka (qorakuzan), yaltiroq qora tulki, şim. tulkisi, nutriya boqadi. Asalariçilik — respublika q.x. uçun an'anaviy tarmoqdir.
Transporti — Yevropa transport tizimining tarkibiy qismi. T.y. (uz. 5,58 ming km), avtomobil yöllar (uz. 51,5 ming km), havo, suv transporti (uz. 2 ming km), truboprovod turlari rivoj topgan. Yuk taşişning 72%, yölovçi taşişning 55% t.y.ga töğri keladi. Magistral neft quvurlari — 2861 km, gaz quvurlari — 5534 km (1996). Minsk ş.da 1984 y.da metropoliten işga tuşirilgan.
Pul birligi — B. rubli.
Soğliqni saqlaş. 1996 y. B.da idoralarga qaraşli kasalxonalardan taşqari 128500 örinli 872 davolaş muassasasi bölgan. 1996 y.da Sogliqni saqlaş vazirligi tizi.mida 14749 örinli 58 sanatoriy işlagan. Tibbiyot xodimlari 4 tibbiyot inti, 18 tibbiyot bilim yurtida tayyorlanadi. 13 i.t. instituta, B. tibbiyot texnologiyalari markazn, Mehnat qobiliyatini ekspertiza qiliş va nogironlar mehnatini taşkil etiş in-ti soğliqni saqlaşning ilmiyamaliy va nazariy masalalarini işlab çiqiş b-n şuğullanadi. 1996 i. B.da 286 stadion, 4,7 ming sportzal, 220 suziş havzasi, salkam 14 ming sport mayd., 475 bolalarösmirlar sport maktabi, jumladan 12 oliy sport mahorati maktabi, 9 Olimpiya rezervi bilim yurti faoliyat körsatdi; fizkultura va sport sohasida 16 mingdan ziyod mutaxassis işlaydi; ularni Jismoniy tarbiya va sport akademiyasi yetmştiradi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 1996Ğ97 öquv y. B da 4,5 ming maktabgaça yoşdagi bolalar muassasalarida 444,3 ming bola bölgan. Barça toifadagi 4,9 ming umumiy ta'lim maktablari (1,6 mln. öquvçi), şu jumladan 26 litsey (15,6 ming öquvçi), 68 gimnaziya (63,5 ming öquvçi), 2 kollej (1,5 ming öquvçi) işladi. 248 hunartexnika bilim yurtida 123,9 ming öquvçi, 150 örta maxsus öquv yurtida 125 ming, şu jumladan 4 nodavlat örta maxsus öquv yurtida 2 mingdan köproqtalaba ta'lim oldi. 59 oliy öquv yurtida 208,9 ming talaba, şu jumladan 20 tijorat asosidagi oliy ökuv yurtida 28 ming talaba öqidi. Eng yirik oliy öquv yurtlari: Belorussiya universitetö, informatika va radioelektronika unti, iqgisodiyot, texnologiya, afar, texnika va ped. untlari, politexnika akademiyasi, san'at akademiyasi, musiqa akademiyasi va b. B.dagi eng yirik ilmiy markaz Belorussiya milliy fanlar akademiyasipnr. B.da 5,2 ming ommaviy kutubxona, 4,6 ming klub muassasasi, 149 muzey va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. B. tilidagi birinçi bosma kitobni F. Skorina 1517 y. Pragada naşr ettirgan. B.da 11 davlat naşriyoti, 1400 ga yaqin turli mulkçilik şaklidagi subyekt va tadbirkor noşirlik faoliyati b-n şuğullanadi. Nodavlat, xususiy, kasb, diniy, partiyaviy va b. naşrlar çiqadi. 1996 y. umumiy tiraji 59,1 mln. nusxada 3809 kitob, jumladan belorus tilida 8,8 mln. nusxada 598 kitob naşr etilgan. 1997 y. 1 avg.da 938 davriy naşr, jumladan 654 gaz., 234 jur., 50 byulleten röyxatga olingan. Eng maşhur naşrlari: «Lggeratura i mastatsva», «Zvyazda», «Sentralnaya gazeta», «Svoboda» va b. Rasmiy axborot agentligi (Belinform; 1938 — 92 y.larda BelTA), şuningdek xususiy agentliklar: B. yangiliklar agentligi (BelaPan), «Reklama, informatsiya, daydjest» (RID) va b. bor. B.da radioeşittiriş 1925 i., telekörsatuv 1956 y.da boşlangan. Mustaqil tijorat radiost-yalari ham işlab turibdi. 1991 y.dan nodavlat efir va kabel telekörsatuv tarmoği rivojlanmoqda.
Adabiyoti. B.da adabiyot 10-a.da belorus yozuvi paydo bölgaç vujudga kela boşladi. 14 — 15-a.larda B. yerlari Buyuk Litva knyazligiga siyosiy jihatdan birlaştirilib, belorus tili davlat tiliga aylanişi adabiyotning rivojlanişiga yordam berdi. Dastlabki belorus yilnomalarini tarixiy proza namunalari desa böladi. B. adabiyoti va tilining rivoji atoqli madaniyat arbobi, belorus matbaaçisi F. Skorina (16-a. boşlari) nomi b-n boğliq. Bu davrda huquqiy tafakkur yodgorliklari yaratildi, yangi janrlar — kitobiy şe'riyat, publitsistika, tarixiyyodnoma prozasi, dramaturgiya vujudga keldi. Nikolay Gusovskiy lotin tilida «Zubr haqida qöşiq» dostonini yezdi. Publitsist va tarjimon S. Budniy Nesvij ş.da diniy mavzudagi «Katexizis» deb atalgan savoljavob kitobini naşr etdi. Ona tilining jonkuyari V. Tyapinskiy 1580 y.da birinçi marta Injilni belorus tiliga tarjima qildi. Şoirlar orasida A. Rimşa alohida ajralib turardi. Barokko davri (16-a. oxiri — 18-a. örtalari)da B. adabiyotida yangi qahramon — dehqon, hunarmand paydo böldi. 17-a. da Simeon Polotskiy kitobiy şe'riyatni rivojlantirişga hissa qöşdi. 17-a. 2-yarmi — 18-a. 1-yarmida taqdidiyhajviy tusdagi va drama asarlari yaratildi. Ya. Borşevskiy, Ya. Çeçet, A. Ripinskiy, V. Sirokoml, A. VerigaDarevskiy, A. Plug, V. Korotinskiy va b. belorus hamda polyak tillarida ijod qildilar. 1863 — 64 y.lardagi qözğolon rahbari K. Kalinovskiy belorus tilida «Mujitskaya pravda» gaz. ni naşr etdi. F. Boguşeviç ijodi belorus uyğoniş davri milliy goyasiping çöqqisi böldi. 1906 y.dan çiqa boşlagan «Naşa şva» gaz. tsvaragida akauka A. va I. Lutskeviçlar (asosçi pa noşirlar), Ya. Kupala, Ya. Kolas, Tetka, M. Bogdanoviç, V. Lastovskiy. A. Garun va b.lar birlaşdilar. Öşa dair adabiyoti xalqni uyğotiş. tarixiy işlarga otlantiriş maqsadini közlar edi. 1920- y.lar boşida beloruslaştirnş siyosati boşlanib, adabiy jur.lar çiqa boşladi, adabiy taşkilotlar tuzildi. 1920 y.lar oxirida esa beloruslaştiriş siyosati belorus ziyolilariga qarşi qatagonlar siyosati b-n almaşdi. 1930-y.larda ham kölçilik belorus yozuvçilari qatağon qilindi. 2-jahon uruşi davrida esa front va partizan otryadlarida taniqli yozuvçilarning bir qismi halok böldi.
Uruşdan keyin jang qaxgkşonligi va azobuqubatlarini tasvirlovçi asarlar yaratildi. A. Kuleşov, M. Tank, 3. Ostapenko, I. Şamyaqin va b. ijodida uruş mavzui uzoq yillargaça asosiy mavzu bölib qoldi. 1950 — 70-y.larda boşqa yozuvçilar turkumi adabiyotga kirib keldi: M. Linkov, I. Şamyaqin, I. Melej, P. Pestrak, A. Adamoviç, T. Bondar va b.ningromanlarida xalqning maşaqqatli hayoti lavhalari — inqiloblar, uruşlar, kollektivlaştiriş, qatağonlar manzaralari tasvirlangan. Milliy tiklaniş ğoyalari va Çernobil faloqati R. Borodulin, S. Zakonnikov, N. Metlitskiy şe'rlarida, I. Şamyaqin, B. Saçenko prozasida, A. Petraşkeviç pyesalarida aks etdi. Qatağon iskanjasidan omon qaytgan bir qator adiblarning «lager şe'riyati», esdaliklari 1980-y.lar oxiri — 1990- y.lar boşida ijtimoiy ahamiyatga ega böldi. B. adabiyotida barça janrlar rivojlanib bormoqda. Ya. Kupala, Ya. Kolas, P. Brovka, M. Tank va b.ning asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
Me'morligi. B. hududida paleolit, neonit va jez davri me'moriy yodgorliklari saqlanib qolgan. 11-a. dan öziga xos me'morlik rivojlandi. Polotsk, Grodno, Vitebsk kabi şaharlar jadal qad kötardi, mahobatli inşootlar qurildi. 13 — 17-a.larda gotika va uyğoniş (renessans) uslubidagi köpgina mudofaa istehkomlari barpo etildi. Gözal yoğoç me'morligi davom etdi. 16 — 18-a.larda barokko uslubidagi ibodatxonalar tiklandi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida qurilişda klassitsizm ustunlik qilgan bölsa, 19-a. 2-yarmi — 20-a. boşlaridagi me'morlikda barça uslublar aralaşquralaş bölib ketdi. 20-a. boşlarida B. me'morligiga modern (Minskdagi uy-joy binolari, mehmonxona majmuasi), konstruktivizm (B. Milliy kutubxonasi, 1930 — 32, me'mor G. Lavrov; Hukumat uyi, 1929 — 34, me'mor I. Langbard) uslublari kirib keldi. 2-jahon uruşidan keyin vayrona şahar va qişloqlar tiklandi. Minskda bir qança me'moriy majmualar yaratildi: sport saroyi (1966. me'mor S. Filimonov, V. Malişev), «Yubileynaya» mehmoixonasi (1968, me'mor G. Benediktov) va b.; yodgorlik majmualari — Minsk yaqinidagi Şuhrat qörğoni (1969, haykaltaroş A. Membel, me'mor O. Staxoviç), Xatin (1968 — 69. me'morlar Yu. Gradov, V. Zankoviç, L. Levin, haykaltaroş S. Sslixanon) va b.lar. Svetlogorsk, Novopolotsk, Soligorsk kabi yangi şaharlar vujudga keldi.
Tasviriy san'ati. B. hududida ibtidoiy san'atning eng qad. namunalari toş davriga mansub. Xalq amaliy san'ati, ayniqsa suyak va sopolga naqş soliş, öymakorlik, zargarlik, kaştadözlik rivoj topgan. Jez va temir davrlarida metall bezaklar paydo bölgan. Mil. av. 5-a.ga oid jez va temir bilaguzuklar, hayvonlarning sopol haykalçalari saqlangan. Xristianlik tarqalişi munosabati b-n ikona (xudo va avliyolar rasmini işlaş) san'ati rivojlana boşladi. 11 — 15-a.lardan qölyozma kitoblar miniatyuralar, lavhalar, manzaralar b-n bezatildi. Kitob bosiş rivojlana boşlagaç, gravyura san'ati ösdi, bosma kitoblarni bezaşning öziga xos uslubi vujudga keldi. Amaliy bezak san'ati Ğarbiy Yevropa va qad. rus san'atining milliy ruxdagi öziga xos omixtasidan iborat. 15 — 16-a.larda guldor keramika mahsulotlari, qabariq koşinlar, asl metallardan zargarlik buyumlari tayyorlaş rasm böldi. 15-a. da B.da hunarmandçilik birlaşmasi — Grodnoda şişasozlar usgaxonasi barpo etildi va badiiy şişa i.ç. yölga köyildi. 14 — 19alarda sğoç öymakorligi, kulolçilik, töqimaçilik (belboğlar, gobelenlar — devor gilamlari) ravnaqtopdi. 16—18-a. larda rangtasvir va gravyura sohasida realistik mayllar yaqqol namoyon böldi. 19-a.dan san'at romantizm va sisman klassitsizm yölidan bordi. 20-a.da ranggasvir, haykaltaroşlik, fafika, teatrbezak san'ati yuksak darajaga kötariddi. Hoz. san'atkorlar orasida rassomlardan I. Rey, N. Seleşçuk, G. Vaşçenko, haykaltaroşlardan A. Glebov, G. Muromsev, S. Vakar, I. Misko, grafik rassomlardan L. Asetskiy, Ye. Los, A. Kaşkureviç, V. Şarngoviç, amaliy bezak san'ati ustalaridan V. Dyomkina. A. Kişçenko, I. Staseviç kabilar maşhur.
Musiqasi. B. musiqa san'ati manbalari şarqiy slavyanlar va Kiyev Rusi xalq musiqasidan boşlanadi. Dastlabki dunyoviy professional an'analarni skomoroxlar (qiziqçimasxarabozlar) boşlab berişgan. 15-a.ga kelib pravoslav çerkov musiqasida maşhur qiroatli aşulaning mahalliy toifasi şakllandi. 16- a. 2-yarmi — 17-a.da Uyğoniş davri an'analari va Reformatsiya goyalari B. musiqa madaniyatiga ta'sir utkazdi. 17-a.da partes quşiqçiligi (köp ovozli öziga xos xor) vujudga keldi. 18-a.da boyvaççalardan Radzivillar, Sapeglar, Oginskiylar, A. Tizengauz va b.larning xususiy teatrlari, kapellalari musiqa madaniyati markaziga aylandi. 19-a. boşlaridan Vitebsk, Grodno, Minsk, Mogilyovda şahar orkestrlari işlay boşladi, spektakllar sahnalaştirildi. 1918
— 21 y.larda xalq konservatoriyalari oçildi. keyinçalik ular texnikum va maktablarga aylantirildi. 1920y .lardan professional musiqa san'ati rivojlandi (kompozitorlar N. Çurkin, N. Aladov, A. Turenkov, G. Puket, V. Zolotaryov, A. Bogatiryov), milliy opera va baletlar sahnalaştirildi. 2-jahon uruşi davrida va 1950-y.larda qahramonlikvatanparvarlik mavzuidagi asarlar yozildi. L. Abelioviç, N. Aladov, A. Bogatiryov, Ye. Glebov, V. Zolotaryov, P. Podkovirov, G. Puke vokalsimfoniya musiqa janrida, A. Klumov fortepiano, I. Lyuban, S. Polonoskiy, N. Sokolovskiy va b.lar quşiq janrida ijod qildilar. 1960—90-y.larda Yu. Semenyako, E. Smolskiy, G. Vagner, S. Kortes, V. Soltan, A. Bondaryonko va b.larning operalari qöyildi. Operetta janrida V. Voytik, Ye. Glebov, V. Kondrusoviç, A. Mdivani va blarning asarlari paydo böldi. Qöşiq janrida L. Aleksandrovskaya, V. Olovnikov, N. Kuznetsov, I. Luçenok, Ye. Glebov, B. Budnik va b.lar muvaffakiyatli işladilar. 1980 — 90-y.larda A. Bogatiryov, C. Beltyukov, A Bondaryonko, V. Branlovskiy, V. Budnik, V. Voytik, Ye. Glebov, V. Doroxin, E. Zaritskiy, V. Ivanov va b. turli janrlarda ijod qildilar. Belorussiyalik kompozitor V. Zolotaryov özbek kuylari asosida simfonik uvertyura, rapsodiya, syuita va «Navoiyning 6 gazali» vokalsimfonik asarini yaratdi. B.da Milliy akademik opera teatri, Milliy akademik balet teatri, Davlat musiqali komediya teatri, Davlat akademik simfoniya orkestri, Davlat xor kapellasi, Davlat rake ansambli, B. musiqa akademiyasi va b. işlab turibdi.
Teatri. B. teatr san'ati xalk, rasmrusumlari va öyinlaridan, daydi qiziqçilardan boşlangan. 16-a.da quğirçoq teatri — batleyka paydo böldi. 16 — 18-a.larda maktab teatri, 16 — 20-a.larda xalq dramasi keng rasm böldi. 18 a.ning 1-yarmida şahar va rabodlarda xususiy teatrlar faoliyati avj oldi, ularning ba'zilari yuqori malaka darajasiga kutariddi. 1840-y.lardan dramaturg, aktyor, rej. V. DuninMarsinkeviç belorus professional teatrini taşkil etişga jonkuyarlik qildi.
20-a.da belorus sahna san'atini rivojlantirişda yangi bosqiç boşlandi. K. Kaganets, Ya. Kupala, Ya. Kolas, K. Buylo, L. Radzeviç, I. Buynitskiy, F. Alexnoviç, F. Jdanoviçlarningsa'yharakatlari b-n dastlabki teatrlar vujudga keldi. 2-jahon uruşi davrida 23 teatrdan köpçiligi öz faoliyatini töxtatdi, ba'zilari özga yurtlarga köçib, konsertlar berdi. Uruşdan keyin qaddini rostlagan san'at jamoalari uslub izlanişlarini kengaytirdi, sahna mahoratini oşirdi. B. teatrlarida samarali işlagan va işlayotgan sahna ustalaridan G. Makarova, S. Stanyuta, 3. Stomma, G. Ovsyannikov, L. Davidoviç, V. Beloxvostik, A. Klimova, R. Yankovskiy, G. Garbuk, M. Zaxarevi'1, V. Tarasov, A. Milovanov, V. Kuleşov, T. Kokştis, O. Klebanoviç, rej. lardan L. Litvinov, N. Mitskeviç, K. Sannikov, V. Rayevskiy, B. Lutsenko, N. Pinigin, V. Korotkoviç va b.ni körsatiş mumkin. 1997 y. B.da 26 davlatteatri işladi. B. San'at akademiyasi, Madaniyat un-ti aktyor, rej., teatrşunoslarni tayyorlab bermoqda.
Kinosi. B.da kino i.ç. 1924 y.da boşlangan. Öşa yili Kinematografiya va fotografiya işlari boşqarmasi (Beldavkino) taşkil etildi. 1928 y. Leningradda «Sovetskaya Belarus» badiiy filmlar studiyasi tuzildi (1946 y.dan «Belarusfilm»); J939 y.dan Minskda işlaydi. 1926 y.da «Örmon voqeasi» deb atalgan birinçi badiiy film yaratildi. 1920 — 30-y. larda yaratilgan filmlarda milliy va ijtimoiy ozodlik yölidagi kuraş hamda zamonaviy turmuş yetakçi mavzular bölib qoldi. 1940 — 70-y. larda badiiy va hujjatli kino ustalari uruş mavzularini va ijtimoiy turmuşning çigal jarayonlarini aks ettirdilar. axloqodob muammolarini kötarib çikdilar. Adabiy asarlar ekranlaştirildi, bolalar uçun filmlar yaratildi. 1980-y.lar oxiridan belorus kinematografçilari tarixiy ötmişni va hoz. zamonning murakkab jarayonlarini çuqurroq idrok etişga intilib, «Oq şudringlar» (rej. I. Dobrolyubov), «Bizning bronepoyezd» va «Siyosiy byuro» kooperativi» yoki «Olis vidolaşuv» (rej. M. Ptaşuk), «Qilmişqidirmiş» (rej. B. Stepanov, M. Qosimova, B. Şadurskiy) filmlarini yaratişdi. «Belarusfilm»da «Telefilm», «Yilnoma» ijodiy birlaşmalari, 1973 y.dan multfilmlar ustaxonasi işlaydi. Kinoaktyor teatri studiyasi mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕЛОРУССИЯ (Беларусь), Белоруссия Республикаси (Рэспублiка Беларусь) — Европа марказидаги давлат. Шарқий Европа текислигининг ғарбида жойлашган. Майд. 207,6 минг км2. Аҳолиси 10,3 млн. киши (1996). 6 вилоят, 118 туман, 102 шаҳар, 109 шаҳарча бор (1996). Пойтахти — Минск ш.
Давлат тузуми. Б. Республикаси — унитар демократик ижтимоий ҳуқуқий давлат. 1996 й.ги референдумда қабул қилинган Конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — аҳоли томонидан 5 й. муддатга сайланадиган президент. Қонун чиқарувчи ваколатли органи — Миллат мажлиси бўлиб, у Вакиллар палатаси ва Республика Кенгашидан иборат. Вакиллар палатасининг ҳамма 110 депутатини аҳоли сайлайди. Республика Кенгашининг 64 депутатидан 56 нафари маҳаллий кенгашлар томонидан сайланади, 8 нафари президент томонидан тайинланади. Миллат мажлисининг ваколат муддати 4 й. Ижроия ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги хукумат — Вазирлар Кенгаши амал га оширади. Бош вазирни Вакиллар палатасининг розилиги б-н президент тайинлайди.
Табиати. Б.нинг ер юзаси текислик бўлиб, шим.ғарбида боткрқ босган пастликлар ва кўллар жуда кўп. Жан. ғарбдан шим.шарқ томон Б. Қирлари чўзилган, энг баланд қисми (Минск қирлари) денгиз сатҳидан 345 м баланд (Дзержинский тоғи). Б. қирларидан жан.шарқда қатор текисликлар, шим. ғарбда морена тепаликлари чузилган. Б.нинг жан. қисмини ботқоқлашган кенг пасттекислик — мутлақ бал. 100 — 150 м булган Б. Полесьеси эгаллайди; ботқоқлик, ўтлоқлар орасида бал. 5 — 8 м ли қум тепалари кўп. Қумлик жойлар қарағайзор б-н қопланган. Фойдали қазилмалардан калийли туз конлари бор (Старобин ва Петриков конлари), жан. ва жан.шарқда тош туз, Припять ботиғида нефть, кумир бор. Торф, қум, гил конлари мавжуд. Иқлими континентал иқлим б-н денгиз ниҳими ўртасида, Атлантика ҳаво массалари уни анча юмшатиб туради. Янв. нинг ўртача т-раси жан.ғарбда — 4,4°, шим.шарқда — 8°, июлники шим.да 17°, жан.да 18,8°. Ўртача йиллик ёғин миқдори 550 — 700 мм. Ёғиннинг куп қисми ёз ойларига тўғри келади. Ботқокликлар, дарё ва кўллар кўплигидан ерлари зах. Вегетация даври шим.шаркда 178 кун, жан.ғарбда 208 кун. Энг йирик дарёлари Днепр (ирмоқлари Березина, Припять, Сож ва б.), Ғарбий Двина, Неман (ирмоғи Вилия), Буг. Бу дарёларнинг куп қисмида сғоч оқизилади, энг йирикларида кема қатнайди. Баъзи дарёларда ГЭСлар қурилган. Б. кўлларининг энг йириклари: Нарочь, Освей, Дрисвяти, Червоное, Вигоновское. Тупроғи асосан унумдорлиги юқори бўлмаган чимли подзол ва торфботқоқ тупроқ, дарё қайирларида эса аллювиал тупроқлардир. Б. аралаш урмонлар минтақасида жойлашган булиб, майд. нинг 30% дан кўпроғи ўрмон б-н қопланган. Игна баргли ва кенг баргли ўрмонлар, ўтлоқ. ва ботқоқ ўсимликлари кўп. Қарағайзорлар, қайинзорлар ва қайрағочзорлар, дуб, граб, заранг каби кенг баргли дарахтзорлар катта майдонни эгаллайди. Тулки, олмахон, қуён, сувсар, оқсичқон куп; буғу, қўнғир айиқ, силовсин, лось, элик, тўнғиз, юмронқозиқ, бўри учраб туради. Дарё ва кўлларида лешч, товонбалиқ, чўртан, лаққа, илонбалиқлар, ондатра бор. Сувда сузувчи қушлар тарқалган. Б. ҳудудида Припять ва Березина қўриқхоналари, Белая Вежа пушчаси бор.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси — белоруслар. Руслар, поляклар, украинлар, татарлар, яҳудийлар ва б. ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги — 1 км2 га 49,4 киши тўғри келади. 68,9% аҳоли шаҳарларда истиқомат қилади. Давлат тили белорус ва рус тиллари. Энг йирик шаҳарлари: Минск, Гомель, Витебск, Могилёв, Бобруйск, Гродно, Брест.
Тарихи. Б. ҳудудида ўрта палеолит давридан одам яшай бошлаган (100 — 35 минг й. муқаддам); неолит даврида (мил. ав. 5-минг йиллик охиридан 3-минг йиллик охиригача) деҳқончилик ва чорвачилик б-н шуғулланишга ўтган. Мил. ав. 3-минг йиллик охири — 2-минг йиллик бошларида ҳинд-европа қабилалари кўчиб келгач, уларнинг таъсирида жез асрига ўтидди. Бу ерда темир даври мил. ав. 8 — 6-а.лардан мил. 8-а.гача давом этди. Мил. 1-минг йиллик 2-ярмида Б. ҳудудида 3 славян қабилалари: кривичи, дреговичи ва радимичилар уюшмаси вужудга келди, кейинчалик улар ўрнига князликлар ташкил топди. 10-а. охиридан князликлар Киев Руси таркибига кирди. 13-а. 2-ярмида Россиянинг ғарбий чеккаларига Буюк Литва князлиги ҳужум қила бошлади. Мамлакатдаги парокандалик ва татармўғулларнинг ҳамлалари шароитида бу князлик Ғарбий рус ерларини осонликча забт этди. Шу пайтдан бошлаб бу ерлар «Белая Русь» («Оқ Русь») деб юритиладиган бўлди (белорус атамаси шундан келиб чикди). 15 — 16-а.ларда Б.да хусусий ер эгалиги ривожланди. Белорусларнинг Ғарбий Европа мамлакатлари б-н муносабатлари жонланди. Буюк Литва князлиги Б. ва Украинадаги хукмронлигини мустаҳкамлаш учун 1569 й.да Польша б-н иттифоқ (Люблин унияси) тузди. Шу тариқа Речь Посполита федератив давлати иужудга келиб, Б. унинг таркибига кирди. 16-а.да Европа Уйгониши Б. маданиятига таъсир ўтказди. Реформациянинг турли оқимлари тарқалди. Қ.х. тез ривожланди, унинг маҳсулоти Ғарбий Европа бозорларига олиб бориб сотила бошлади. Кўпчилнк шаҳарлар ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини олди (Магдебург ҳуқуқи). 1595 й.да С. Наливайко бошчилигидаги украин казаклари Б.га юришлар уюштирди. 1648 — 51 й.ларда украин халқининг озодлик кураши таъсирида жан. ва шарқий Б.да йирик ер эгаларига қарши катта ғалаёнлар бўлиб ўтди. Россия давлатининг Речь Посполита б-н 1654 — 67 й.лардаги уруши ва 1700 — 21 й.лардаги Шим. уруш даврида Б. қаттиқ азият чекди. 18-а. ўрталаридан Б. хўжалиги юксала бошлади, аммо қўшни давлатларнинг аралашуви бунга халақитберди. 1772 й.да Речь Посполитанинг биринчи бўлиниши натижасида Б.нинг шарқий қисми Россия империясига қўшиб олинди, 1793 й.да Речь Посполитанинг иккинчи бор парчаланиши оқибатида Б.нинг марказий қисми хам Россияга карам бўлиб қрлди. Т. Костюшко бошчилигидаги қўзғолон (1794) бостирилгач, 1795 й.да Ғарбий Б. Россияга қўшиб олинди. 1812й.гиурушда полякларга хайрихоҳ бўлган белорус шляхтаси Буюк Литва князлигининг тикланишига умид қилиб, Наполеонни қўллаб-қувватлади. 19-а. бошларида демократик ва миллийозодлик гоялари тарқала бошлади, яширин жамиятлар вужудга келди, улар Польша, Б. ва Литвадаги 1830 — 31 й.лар қўзғолонига замин ҳозирлади. 1861 й.да Б. деҳқонлари крепостнойликдан халос бўлди. 1863 — 64 й.ларда бўлиб ўтган қўзғолон буржуа ислоҳотлари ўтказилишига таъсир қилди.
19-а. 2-ярмида Б.да капитализм жадал ривожланди, т.й.лар қурилди, банклар ишлай бошлади. 1905 — 07 й.ги инқилоб белорус миллий озодлик ҳаракатини кучайтирди. 1914 — 18 й.лардаги 1-жаҳон уруши даврида Б. ерлари ҳарбий ҳаракат майдонига айланди. 1915 й.да унинг ғарбий қисмини Германия қўшинлари босиб олди. 1917 й. Октябрь тўнтаришидан сўнг Минскда ҳам совет ҳокимияти эълон қилинди (1917 й. 8 нояб.). Б. мустақиллигига қарши бўлган большевиклар 1917 й. Минскда Б. давлати тузилишини талаб қилиб чиққан Умумбелорус съездини тарқатиб юборди. 1918 й. Фев.—мартда немис қўшинлари Б.нинг деярли барча ҳудудини эгаллаб олди. 1918 й. 25 мартда Умумбелорус съезди делегатлари Б.ни мустақил Б. Халқ Республикаси деб эълон қилдилар. Бунга жавобан Смоленск ш.да большевиклар Б. Совет Социалистик Республикаси (БССР) тузилганлигини эълон қилдилар. 1918 й. нояб.— 1919 й. бошларида Б. немис кушинларидан озод этилгач, 1919 й. 1 янв.да Б.нинг Муваққат ишчи-деҳқон совет ҳукумати ўз манифести б-н БССР ташкил этилганлигини эълон қилди. 1922 й. СССР ташкил бўлгач, БССР ҳам СССР таркибига кирди. 2-жаҳон уруши йилларида немис босқинчилари Б. ҳудудини эгаллаб олди. Б. аҳолисининг чорак қисмига яқини ҳалок бўлди, мнллий бойликнинг ярмидан кўпроғи йўқ қилиб ташланди, юзлаб шаҳар ва қишлоқлар вайрон бўлди. Урушдан кейинги йилларда Б. саноати ва қ.х. тикланди. 1986 й.ги Чернобиль фалокати оқибатлари белорус халқи учун фожиали бўлди. 1990 й. 27 июлда БССРнинг давлат мустақиллиги ҳақидаги Декларация қабул қилинди. 1991 й. 19 сент.дан мамлакат Беларусь Республикаси деб атала бошлади. 1991 й. дек.дан МДҲ таркибида. 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатлари 1993 й. янв.да ўрнатилган. Миллий байрами — Мустақиллик куни (3 июль).
Хўжалиги. Б. куп тармоқди қ.х. ривожланган индустриал давлат. Машинасозлик, кимё, нефть кимёси, тўқимачилик ва озиқ-овқат саноати равнақ топган. Қ.х.да картошка ва зигир толаси етиштириш, сутгўшт чорвачилиги, чўчқачилик, паррандачилик ривожланган.
Саноати да электр энергетика, ёқилғи, металлургия, машинасозлик ва металлга ишлов бериш, кимё ва нефть кимёси, ёғочсозлик, целлюлозақоғоз, бинокорлик материаллари, шиша ва чиннифаянс, енгил, озиқ-овқат, унёрма ва омихта ем, тиббиёт саноати, микробиология ва матбаачилик энг йирик тармоқлардир. Саноат маҳсулотининг 2Ғ3 қисми йирик шаҳарларда, шу жумладан 25% Минскда ишлаб чиқарилади. Фойдали қазилма конлари кам бўлгани ҳолда саноат мажмуида и.ч. саноати устун. Бу тармоқ, юк автомобиллари, автобуслар, мотоцикл, велосипедлар, тракторлар, қ.х., қурилиш, мелиорация ва йўл машинхчари, моторлар, станоклар, автомат линиялар, роботлар, темирчиликпресс, бурғулаш, геол. разведка, савдо ускуналари, қуювчилик, енгил, озиқ-овқат тармоқлари учун технология ускуналари, подшипниклар, ЭҲМлар,
телевизорлар, радиоприсмниклар, магнитофонлар, совитиш ва музлатиш ускуналари, фото ва киноаппаратлар, дозиметрлар, соатлар ишлаб чиқаради. Кимё ва нефть кимёси саноати маъданли ўғитлар, кимёвий тола ва иплар, пластмасса ва смолалар, шиналар, резинатехника буюмларк, полимер ва локбўёқ, рўзғор буюмлари ва ш.к.ларни ишлаб чиқаради. Енгил саноатда тўқимачилик (зиғир толаси, жун, шойи, ип газламалар), трикотаж, кийим-кечак, пойабзал, чарм ва мўйна буюмлари и.ч. ривожланган. Озиқ-овқат саноати гўшт, ёғмой ва сут маҳсулотлари ишлаб чиқаради. Ёгмой, балиқ, қандшакар, унёрма, новвойлик, макарон, мевасабзавот консервалари, пиво и.ч. соҳасида катта кувватга эга корхоналар мавжуд. Ёқилғи саноати нефть, йўлакай газ, торф қазиб чиқариш ва қайта ишлашни ўз ичига олади. Ёқилғиэнергетика ресурслари Б.га нефть ва газ қувурлари орқали Россиядан, электр энергия қисман Литва ва Россиядан юборилади. Новолукомль ва Бсрёзада йирик электр ст-ялар, 20 дан кўпроқ кучли иссиқлик электр ст-ялар ишлаб турибди. Ўрмон, ёғочсозлик, целлюлозақоғоз тармоғи ялпи саноат маҳсулотининг 5% га яқинини беради. Булар тахта, мебель, қипиқтолали плита, фанер, паркет, гугурт, спорт анжомлари, қоғоз, картон, ўрмон кимёси маҳсулотларидир. Бинокорлик материаллари саноати (саноат маҳсулоти ялпи ҳажмининг 4%) цемент, қурилишбоп оҳак, деворбоп, қоплама ва безаш материаллари, йиғма темирбетон конструкциялари ва деталлари, томга ёпиш ва гидроизоляция учун рулон материаллар, ғовакли тўлдиргичлар ишлаб чиқаришга ихтисослашган. Қора металлургия (саноат маҳсулоти умумий ҳажмининг 1%) металл парчаларидан пўлат, қора металлар прокати, чўяндан водопровод қувурлари, шиналар учун металл корд, металл кукунидан турли буюмлар ва бларни тайёрлашга мосланган. 1991 й.дан саноат тараққиётида пасайиш бошлаиди, 1994 — 97 й.ларда чуқур иқтисодий таназзул ҳолатнга тушиб қодди. Барча тармоқларда маҳсулот и.ч. ҳажми камайди. Саноат учун зарур ёқилғи. хом ашё ва материалларнинг салкам 70% МДҲ мамлакатларидан олинади, маҳсулотнинг 40% дан кўпрогй уларнинг бозорларида сотилади.
Қишлоқ хўжалиги. Б.да қ.х.га яроқли салкам 9,3 млн.га, шу жумладан 6,2 млн. га ҳайдаладиган ердан фойдаланилади. Ерларнинг текислиги, тупроқнинг ўртача унумлилиги, иссиқ ва намнинг етарлилиги, мсҳнат ресуреларининг мавжудлиги қ. х.ни ривожлантириш учун қулай шароитдир. Б. миллий даромадининг 20% га яқини қ. х.га тўғри келади. Кейинги йилларда ислоҳ қилинган кз ва сзлар ўрнида янги и. ч. тузилмалари: уюшмалар, акциядорлик жамиятлари, ширкатлар, агроктлар ва б. пайдо бўлди. Улар донли экиплардан жавдар ва арпа, шунингдек бугдой, сули, гречиха, маккажўхори, тариқ, лавлаги етиштиради. Мамлакат картошка б-н ўзини таъминлайди ва бир кисмини четга сотади. Дон ва дуккакли дон экинлари ялпи ҳосилининг қарийб 70%, картошканинг 40% чорва молларга берилади. Катта шаҳарлар атрофида богдорчилик ва деҳқончилик йўлга қўйилган. Асосий экинлари: карам, бодринг, помидор, турп, пиёз, саримсоқ пиёз, салат, сабзи ва ҳ.к. Мева ва резаворлардан олма, нок, олхўри, олча, гилос, қорағат, малина, қулупнай кўпроқ етиштирилади. Чорвачиликнинг асосий тармоғи — қорамолчилик ва чўчқачилик. Паррандачилик юқори даражада марказлаштирилган. Айрим йирик хўжаликлар қўйчиликка ихтисослашган. Йилқи кўпайтирадиган от з-длари бор. Ҳайвонотчилик ҳам бирмунча ривож топган. 10 ихтисослашган ҳайвонот хўжалиги ва фирмаси норка (қоракузан), ялтироқ қора тулки, шим. тулкиси, нутрия боқади. Асаларичилик — республика қ.х. учун анъанавий тармоқдир.
Транспорти — Европа транспорт тизимининг таркибий қисми. Т.й. (уз. 5,58 минг км), автомобиль йўллар (уз. 51,5 минг км), ҳаво, сув транспорти (уз. 2 минг км), трубопровод турлари ривож топган. Юк ташишнинг 72%, йўловчи ташишнинг 55% т.й.га тўғри келади. Магистрал нефть қувурлари — 2861 км, газ қувурлари — 5534 км (1996). Минск ш.да 1984 й.да метрополитен ишга туширилган.
Пул бирлиги — Б. рубли.
Соғлиқни сақлаш. 1996 й. Б.да идораларга қарашли касалхоналардан ташқари 128500 ўринли 872 даволаш муассасаси бўлган. 1996 й.да Соглиқни сақлаш вазирлиги тизи.мида 14749 ўринли 58 санаторий ишлаган. Тиббиёт ходимлари 4 тиббиёт инти, 18 тиббиёт билим юртида тайёрланади. 13 и.т. института, Б. тиббиёт технологиялари марказн, Меҳнат қобилиятини экспертиза қилиш ва ногиронлар меҳнатини ташкил этиш ин-ти соғлиқни сақлашнинг илмийамалий ва назарий масалаларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланади. 1996 и. Б.да 286 стадион, 4,7 минг спортзал, 220 сузиш ҳавзаси, салкам 14 минг спорт майд., 475 болаларўсмирлар спорт мактаби, жумладан 12 олий спорт маҳорати мактаби, 9 Олимпия резерви билим юрти фаолият кўрсатди; физкультура ва спорт соҳасида 16 мингдан зиёд мутахассис ишлайди; уларни Жисмоний тарбия ва спорт академияси етмштиради.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 1996Ғ97 ўқув й. Б да 4,5 минг мактабгача ёшдаги болалар муассасаларида 444,3 минг бола бўлган. Барча тоифадаги 4,9 минг умумий таълим мактаблари (1,6 млн. ўқувчи), шу жумладан 26 лицей (15,6 минг ўқувчи), 68 гимназия (63,5 минг ўқувчи), 2 коллеж (1,5 минг ўқувчи) ишлади. 248 ҳунартехника билим юртида 123,9 минг ўқувчи, 150 ўрта махсус ўқув юртида 125 минг, шу жумладан 4 нодавлат ўрта махсус ўқув юртида 2 мингдан кўпроқталаба таълим олди. 59 олий ўқув юртида 208,9 минг талаба, шу жумладан 20 тижорат асосидаги олий ўкув юртида 28 минг талаба ўқиди. Энг йирик олий ўқув юртлари: Белоруссия университетў, информатика ва радиоэлектроника унти, иқгисодиёт, технология, афар, техника ва пед. унтлари, политехника академияси, санъат академияси, мусиқа академияси ва б. Б.даги энг йирик илмий марказ Белоруссия миллий фанлар академиясипнр. Б.да 5,2 минг оммавий кутубхона, 4,6 минг клуб муассасаси, 149 музей ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Б. тилидаги биринчи босма китобни Ф. Скорина 1517 й. Прагада нашр эттирган. Б.да 11 давлат нашриёти, 1400 га яқин турли мулкчилик шаклидаги субъект ва тадбиркор ноширлик фаолияти б-н шуғулланади. Нодавлат, хусусий, касб, диний, партиявий ва б. нашрлар чиқади. 1996 й. умумий тиражи 59,1 млн. нусхада 3809 китоб, жумладан белорус тилида 8,8 млн. нусхада 598 китоб нашр этилган. 1997 й. 1 авг.да 938 даврий нашр, жумладан 654 газ., 234 жур., 50 бюллетень рўйхатга олинган. Энг машҳур нашрлари: «Лггература i мастацва», «Звязда», «Цэнтральная газета», «Свобода» ва б. Расмий ахборот агентлиги (Белинформ; 1938 — 92 й.ларда БелТА), шунингдек хусусий агентликлар: Б. янгиликлар агентлиги (БелаПан), «Реклама, информация, дайджест» (РИД) ва б. бор. Б.да радиоэшиттириш 1925 и., телекўрсатув 1956 й.да бошланган. Мустақил тижорат радиост-ялари ҳам ишлаб турибди. 1991 й.дан нодавлат эфир ва кабель телекўрсатув тармоғи ривожланмоқда.
Адабиёти. Б.да адабиёт 10-а.да белорус ёзуви пайдо бўлгач вужудга кела бошлади. 14 — 15-а.ларда Б. ерлари Буюк Литва князлигига сиёсий жиҳатдан бирлаштирилиб, белорус тили давлат тилига айланиши адабиётнинг ривожланишига ёрдам берди. Дастлабки белорус йилномаларини тарихий проза намуналари деса бўлади. Б. адабиёти ва тилининг ривожи атоқли маданият арбоби, белорус матбаачиси Ф. Скорина (16-а. бошлари) номи б-н боғлиқ. Бу даврда ҳуқуқий тафаккур ёдгорликлари яратилди, янги жанрлар — китобий шеърият, публицистика, тарихийёднома прозаси, драматургия вужудга келди. Николай Гусовский лотин тилида «Зубр ҳақида қўшиқ» достонини езди. Публицист ва таржимон С. Будний Несвиж ш.да диний мавзудаги «Катехизис» деб аталган саволжавоб китобини нашр этди. Она тилининг жонкуяри В. Тяпинский 1580 й.да биринчи марта Инжилни белорус тилига таржима қилди. Шоирлар орасида А. Римша алоҳида ажралиб турарди. Барокко даври (16-а. охири — 18-а. ўрталари)да Б. адабиётида янги қаҳрамон — деҳқон, ҳунарманд пайдо бўлди. 17-а. да Симеон Полоцкий китобий шеъриятни ривожлантиришга ҳисса қўшди. 17-а. 2-ярми — 18-а. 1-ярмида тақдидийҳажвий тусдаги ва драма асарлари яратилди. Я. Боршевский, Я. Чечет, А. Рипинский, В. Сирокомль, А. ВеригаДаревский, А. Плуг, В. Коротинский ва б. белорус ҳамда поляк тилларида ижод қилдилар. 1863 — 64 й.лардаги қўзғолон раҳбари К. Калиновский белорус тилида «Мужицкая правда» газ. ни нашр этди. Ф. Богушевич ижоди белорус уйғониш даври миллий гоясипинг чўққиси бўлди. 1906 й.дан чиқа бошлаган «Наша шва» газ. тсварагида акаука А. ва И. Луцкевичлар (асосчи па ноширлар), Я. Купала, Я. Колас, Тетка, М. Богданович, В. Ластовский. А. Гарун ва б.лар бирлашдилар. Ўша даир адабиёти халқни уйғотиш. тарихий ишларга отлантириш мақсадини кўзлар эди. 1920- й.лар бошида белоруслаштирнш сиёсати бошланиб, адабий жур.лар чиқа бошлади, адабий ташкилотлар тузилди. 1920 й.лар охирида эса белоруслаштириш сиёсати белорус зиёлиларига қарши қатагонлар сиёсати б-н алмашди. 1930-й.ларда ҳам кўлчилик белорус ёзувчилари қатағон қилинди. 2-жаҳон уруши даврида эса фронт ва партизан отрядларида таниқли ёзувчиларнинг бир қисми ҳалок бўлди.
Урушдан кейин жанг қахгкшонлиги ва азобуқубатларини тасвирловчи асарлар яратилди. А. Кулешов, М. Танк, 3. Остапенко, И. Шамяқин ва б. ижодида уруш мавзуи узоқ йилларгача асосий мавзу бўлиб қолди. 1950 — 70-й.ларда бошқа ёзувчилар туркуми адабиётга кириб келди: М. Линков, И. Шамяқин, И. Мележ, П. Пестрак, А. Адамович, Т. Бондарь ва б.нингроманларида халқнинг машаққатли ҳаёти лавҳалари — инқилоблар, урушлар, коллективлаштириш, қатағонлар манзаралари тасвирланган. Миллий тикланиш ғоялари ва Чернобиль фалоқати Р. Бородулин, С. Законников, Н. Метлицкий шеърларида, И. Шамяқин, Б. Саченко прозасида, А. Петрашкевич пьесаларида акс этди. Қатағон исканжасидан омон қайтган бир қатор адибларнинг «лагерь шеърияти», эсдаликлари 1980-й.лар охири — 1990- й.лар бошида ижтимоий аҳамиятга эга бўлди. Б. адабиётида барча жанрлар ривожланиб бормоқда. Я. Купала, Я. Колас, П. Бровка, М. Танк ва б.нинг асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Меъморлиги. Б. ҳудудида палеолит, неонит ва жез даври меъморий ёдгорликлари сақланиб қолган. 11-а. дан ўзига хос меъморлик ривожланди. Полоцк, Гродно, Витебск каби шаҳарлар жадал қад кўтарди, маҳобатли иншоотлар қурилди. 13 — 17-а.ларда готика ва уйғониш (ренессанс) услубидаги кўпгина мудофаа истеҳкомлари барпо этилди. Гўзал ёғоч меъморлиги давом этди. 16 — 18-а.ларда барокко услубидаги ибодатхоналар тикланди. 18-а. охири — 19-а. бошларида қурилишда классицизм устунлик қилган бўлса, 19-а. 2-ярми — 20-а. бошларидаги меъморликда барча услублар аралашқуралаш бўлиб кетди. 20-а. бошларида Б. меъморлигига модерн (Минскдаги уй-жой бинолари, меҳмонхона мажмуаси), конструктивизм (Б. Миллий кутубхонаси, 1930 — 32, меъмор Г. Лавров; Ҳукумат уйи, 1929 — 34, меъмор И. Лангбард) услублари кириб келди. 2-жаҳон урушидан кейин вайрона шаҳар ва қишлоқлар тикланди. Минскда бир қанча меъморий мажмуалар яратилди: спорт саройи (1966. меъмор С. Филимонов, В. Малишев), «Юбилейная» меҳмоихонаси (1968, меъмор Г. Бенедиктов) ва б.; ёдгорлик мажмуалари — Минск яқинидаги Шуҳрат қўрғони (1969, ҳайкалтарош А. Мембель, меъмор О. Стахович), Хатинь (1968 — 69. меъморлар Ю. Градов, В. Занкович, Л. Левин, ҳайкалтарош С. Сслиханон) ва б.лар. Светлогорск, Новополоцк, Солигорск каби янги шаҳарлар вужудга келди.
Тасвирий санъати. Б. ҳудудида ибтидоий санъатнинг энг қад. намуналари тош даврига мансуб. Халқ амалий санъати, айниқса суяк ва сополга нақш солиш, ўймакорлик, заргарлик, каштадўзлик ривож топган. Жез ва темир даврларида металл безаклар пайдо бўлган. Мил. ав. 5-а.га оид жез ва темир билагузуклар, ҳайвонларнинг сопол ҳайкалчалари сақланган. Христианлик тарқалиши муносабати б-н икона (худо ва авлиёлар расмини ишлаш) санъати ривожлана бошлади. 11 — 15-а.лардан қўлёзма китоблар миниатюралар, лавҳалар, манзаралар б-н безатилди. Китоб босиш ривожлана бошлагач, гравюра санъати ўсди, босма китобларни безашнинг ўзига хос услуби вужудга келди. Амалий безак санъати Ғарбий Европа ва қад. рус санъатининг миллий рухдаги ўзига хос омихтасидан иборат. 15 — 16-а.ларда гулдор керамика маҳсулотлари, қабариқ кошинлар, асл металлардан заргарлик буюмлари тайёрлаш расм бўлди. 15-а. да Б.да ҳунармандчилик бирлашмаси — Гроднода шишасозлар усгахонаси барпо этилди ва бадиий шиша и.ч. йўлга кўйилди. 14 — 19аларда сғоч ўймакорлиги, кулолчилик, тўқимачилик (белбоғлар, гобеленлар — девор гиламлари) равнақтопди. 16—18-а. ларда рангтасвир ва гравюра соҳасида реалистик майллар яққол намоён бўлди. 19-а.дан санъат романтизм ва цисман классицизм йўлидан борди. 20-а.да ранггасвир, ҳайкалтарошлик, фафика, театрбезак санъати юксак даражага кўтаридди. Ҳоз. санъаткорлар орасида рассомлардан И. Рэй, Н. Селешчук, Г. Вашченко, ҳайкалтарошлардан А. Глебов, Г. Муромцев, С. Вакар, И. Миско, график рассомлардан Л. Асецкий, Е. Лось, А. Кашкуревич, В. Шарнгович, амалий безак санъати усталаридан В. Дёмкина. А. Кишченко, И. Стасевич кабилар машҳур.
Мусиқаси. Б. мусиқа санъати манбалари шарқий славянлар ва Киев Руси халқ мусиқасидан бошланади. Дастлабки дунёвий профессионал анъаналарни скоморохлар (қизиқчимасхарабозлар) бошлаб беришган. 15-а.га келиб православ черков мусиқасида машҳур қироатли ашуланинг маҳаллий тоифаси шаклланди. 16- а. 2-ярми — 17-а.да Уйғониш даври анъаналари ва Реформация гоялари Б. мусиқа маданиятига таъсир утказди. 17-а.да партес қушиқчилиги (кўп овозли ўзига хос хор) вужудга келди. 18-а.да бойваччалардан Радзивиллар, Сапеглар, Огинскийлар, А. Тизенгауз ва б.ларнинг хусусий театрлари, капеллалари мусиқа маданияти марказига айланди. 19-а. бошларидан Витебск, Гродно, Минск, Могилёвда шаҳар оркестрлари ишлай бошлади, спектакллар саҳналаштирилди. 1918
— 21 й.ларда халқ консерваториялари очилди. кейинчалик улар техникум ва мактабларга айлантирилди. 1920й .лардан профессионал мусиқа санъати ривожланди (композиторлар Н. Чуркин, Н. Аладов, А. Туренков, Г. Пукет, В. Золотарёв, А. Богатирёв), миллий опера ва балетлар саҳналаштирилди. 2-жаҳон уруши даврида ва 1950-й.ларда қаҳрамонликватанпарварлик мавзуидаги асарлар ёзилди. Л. Абелиович, Н. Аладов, А. Богатирёв, Е. Глебов, В. Золотарёв, П. Подковиров, Г. Пуке вокалсимфония мусиқа жанрида, А. Клумов фортепиано, И. Любан, С. Полоноский, Н. Соколовский ва б.лар қушиқ жанрида ижод қилдилар. 1960—90-й.ларда Ю. Семеняко, Э. Смольский, Г. Вагнер, С. Кортес, В. Солтан, А. Бондарёнко ва б.ларнинг опералари қўйилди. Оперетта жанрида В. Войтик, Е. Глебов, В. Кондрусович, А. Мдивани ва бларнинг асарлари пайдо бўлди. Қўшиқ жанрида Л. Александровская, В. Оловников, Н. Кузнецов, И. Лученок, Е. Глебов, B. Будник ва б.лар муваффакиятли ишладилар. 1980 — 90-й.ларда А. Богатирёв, C. Бельтюков, А Бондарёнко, В. Бранловский, В. Будник, В. Войтик, Е. Глебов, В. Дорохин, Э. Зарицкий, В. Иванов ва б. турли жанрларда ижод қилдилар. Белоруссиялик композитор В. Золотарёв ўзбек куйлари асосида симфоник увертюра, рапсодия, сюита ва «Навоийнинг 6 газали» вокалсимфоник асарини яратди. Б.да Миллий академик опера театри, Миллий академик балет театри, Давлат мусиқали комедия театри, Давлат академик симфония оркестри, Давлат хор капелласи, Давлат раке ансамбли, Б. мусиқа академияси ва б. ишлаб турибди.
Театри. Б. театр санъати халк, расмрусумлари ва ўйинларидан, дайди қизиқчилардан бошланган. 16-а.да қуғирчоқ театри — батлейка пайдо бўлди. 16 — 18-а.ларда мактаб театри, 16 — 20-а.ларда халқ драмаси кенг расм бўлди. 18 а.нинг 1-ярмида шаҳар ва рабодларда хусусий театрлар фаолияти авж олди, уларнинг баъзилари юқори малака даражасига кутаридди. 1840-й.лардан драматург, актёр, реж. В. ДунинМарцинкевич белорус профессионал театрини ташкил этишга жонкуярлик қилди.
20-а.да белорус саҳна санъатини ривожлантиришда янги босқич бошланди. К. Каганец, Я. Купала, Я. Колас, К. Буйло, Л. Радзевич, И. Буйницкий, Ф. Алехнович, Ф. Ждановичларнингсаъйҳаракатлари б-н дастлабки театрлар вужудга келди. 2-жаҳон уруши даврида 23 театрдан кўпчилиги ўз фаолиятини тўхтатди, баъзилари ўзга юртларга кўчиб, концертлар берди. Урушдан кейин қаддини ростлаган санъат жамоалари услуб изланишларини кенгайтирди, саҳна маҳоратини оширди. Б. театрларида самарали ишлаган ва ишлаётган саҳна усталаридан Г. Макарова, С. Станюта, 3. Стомма, Г. Овсянников, Л. Давидович, В. Белохвостик, А. Климова, Р. Янковский, Г. Гарбук, М. Захареви’1, В. Тарасов, А. Милованов, В. Кулешов, Т. Кокштис, О. Клебанович, реж. лардан Л. Литвинов, Н. Мицкевич, К. Санников, В. Раевский, Б. Луценко, Н. Пинигин, В. Короткович ва б.ни кўрсатиш мумкин. 1997 й. Б.да 26 давлаттеатри ишлади. Б. Санъат академияси, Маданият ун-ти актёр, реж., театршуносларни тайёрлаб бермоқда.
Киноси. Б.да кино и.ч. 1924 й.да бошланган. Ўша йили Кинематография ва фотография ишлари бошқармаси (Белдавкино) ташкил этилди. 1928 й. Ленинградда «Советская Беларусь» бадиий фильмлар студияси тузилди (1946 й.дан «Беларусфильм»); J939 й.дан Минскда ишлайди. 1926 й.да «Ўрмон воқеаси» деб аталган биринчи бадиий фильм яратилди. 1920 — 30-й. ларда яратилган фильмларда миллий ва ижтимоий озодлик йўлидаги кураш ҳамда замонавий турмуш етакчи мавзулар бўлиб қолди. 1940 — 70-й. ларда бадиий ва ҳужжатли кино усталари уруш мавзуларини ва ижтимоий турмушнинг чигал жараёнларини акс эттирдилар. ахлоқодоб муаммоларини кўтариб чикдилар. Адабий асарлар экранлаштирилди, болалар учун фильмлар яратилди. 1980-й.лар охиридан белорус кинематографчилари тарихий ўтмишни ва ҳоз. замоннинг мураккаб жараёнларини чуқурроқ идрок этишга интилиб, «Оқ шудринглар» (реж. И. Добролюбов), «Бизнинг бронепоезд» ва «Сиёсий бюро» кооперативи» ёки «Олис видолашув» (реж. М. Пташук), «Қилмишқидирмиш» (реж. Б. Степанов, М. Қосимова, Б. Шадурский) фильмларини яратишди. «Беларусфильм»да «Телефильм», «Йилнома» ижодий бирлашмалари, 1973 й.дан мультфильмлар устахонаси ишлайди. Киноактёр театри студияси мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.