Beltov balandligi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 223-b. — ziyouz.com
Beltov balandligi Orol dengizining jan., Kizilqumning şim. ğarbiy qismidagi qir. Eng baland joyi 142 m, uz. ğarbdan şarqqa taxm. 60 km, eni 12 km. Mayd. qariyb 720 km2. B. b. ning jan. va ğarbiy yon bagirlari tik. çinksimon, qolgan yon bagirlari atrofdagi tekisliklarga astasekin tutaşib ketadi. Yuzasi yasen, asosan, şim. va şarq tomom pasayib boradi. Dönglik, közanakli qum şakllari b-n band. Eol qum şakllari, asosan, şim. va şim.şarqiy qismlarida uçraydi, qolgan joylarda tub jinslar yuzasi yupqa dslyuvial va prolyuvial şağal va qum qatlamlari b-n qoplangan. Öşa joylarda yirik va çuqur (20 — 30 m), tik yon bağirli, tubi taqirlar b-n band eroziondeflyatsiya botiklari mavjud.
B.b.niig jan. va ğarbiy yon bağirlari çuq. 5 — 10 m li quruq soylar b-n öyib yuborilgan. B. b.ning ğarbiy yon bağrida (Qorateren köli sohili) quyi va urta oligotsen kesimining qalinligi 20 — 25 m li yaşil rang gildan iborat kismi kurinib qolgan. B. b.ning katta kismini yuqori pliotsenning mergelli gil va qumtoş jinsli Quşxonatov svitasi taşkil qiladi. Svitaning usti yuvilgan sariqqönğir rangli qum b-n qollangan (Dengizköl svitasi). Qişi sovuq. Yanv. ning örtaça t-rasi — 7,6°; yozi issiq, iyulning örtaça t-rasi 26°. Yiliga örtaça 90 mm yoğin tuşadi. Doimiy oqar suvlar deyarli yöq.
B.b.da bözqönğir, çöl qumli va taqir tuproklar keng tarqalgan. Tekisroq yuzalarda şuvoqboyaliç guruhi, ayrim joylarda şuvoqbiyurğun b-n birga qumli tuproqlarda oqsaksovul, çerkez, iloq, juzğun ösadi. Şim. yon bağirlarda sof qumda ösuvçi ösimlik köproq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕЛТОВ БАЛАНДЛИГИ Орол денгизининг жан., Кизилқумнинг шим. ғарбий қисмидаги қир. Энг баланд жойи 142 м, уз. ғарбдан шарққа тахм. 60 км, эни 12 км. Майд. қарийб 720 км2. Б. б. нинг жан. ва ғарбий ён багирлари тик. чинксимон, қолган ён багирлари атрофдаги текисликларга астасекин туташиб кетади. Юзаси ясен, асосан, шим. ва шарқ томом пасайиб боради. Дўнглик, кўзанакли қум шакллари б-н банд. Эол қум шакллари, асосан, шим. ва шим.шарқий қисмларида учрайди, қолган жойларда туб жинслар юзаси юпқа дслювиал ва пролювиал шағал ва қум қатламлари б-н қопланган. Ўша жойларда йирик ва чуқур (20 — 30 м), тик ён бағирли, туби тақирлар б-н банд эрозиондефляция ботиклари мавжуд.
Б.б.нииг жан. ва ғарбий ён бағирлари чуқ. 5 — 10 м ли қуруқ сойлар б-н ўйиб юборилган. Б. б.нинг ғарбий ён бағрида (Қоратерен кўли соҳили) қуйи ва урта олигоцен кесимининг қалинлиги 20 — 25 м ли яшил ранг гилдан иборат кисми куриниб қолган. Б. б.нинг катта кисмини юқори плиоценнинг мергелли гил ва қумтош жинсли Қушхонатов свитаси ташкил қилади. Свитанинг усти ювилган сариққўнғир рангли қум б-н қолланган (Денгизкўл свитаси). Қиши совуқ. Янв. нинг ўртача т-раси — 7,6°; ёзи иссиқ, июлнинг ўртача т-раси 26°. Йилига ўртача 90 мм ёғин тушади. Доимий оқар сувлар деярли йўқ.
Б.б.да бўзқўнғир, чўл қумли ва тақир тупроклар кенг тарқалган. Текисроқ юзаларда шувоқбоялич гуруҳи, айрим жойларда шувоқбиюрғун б-н бирга қумли тупроқларда оқсаксовул, черкез, илоқ, жузғун ўсади. Шим. ён бағирларда соф қумда ўсувчи ўсимлик кўпроқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.