Bemorni parvariş qiliş
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232–234-b. — ziyouz.com
Bemorni parvariş qiliş - bemor (kasal)larga hertomonlama yordam beriş va vraç körsatmalarini bekamu kust amalga oşirişni ta'minlaydigan tadbirlar majmui; davoning muhim tarkibiy qismi. Turli kasalliklarda bemorni parvariş qilişping öziga xos xususiyatlari bor. Şu b-n birga barça bemorlarga tegişli umumiy parvariş qoidalari mavjud. Bemorning ma'lum bir tartibga amal qilişi, töğri ovqatlanişi, vraç buyurganlarini tölatökis bajo keltirişi, bemor ahvolini uzluksiz kuzatib boriş, şuningdek dard tufayli zaiflaşib qolgan organizmni boşqa kasalliklardan himoya qiliş ham B.p. q.ga kiradi B. p. q. tadbirlari bemorning umumiy ahvoliga qarab belgilanadi. Vraç lozim bölgan tartib (rejim)ni tavsiya etadi, ya'ni qimirlamay yotiş tartibi (örinda harakat qilinmaydi), yotiş tartibi (örinda turmasdan harakat qmliş mumkin), yotib turiş tartibi (xona içida harakat qiliş mumkin), umumiy tartib (faol harakat qilişga ruxsat beriladi). Bemor öziga özi bemalol qaray olsa ham, uning yaqinlari iloji boriça qulay şaroit tugdirişlari, kayfiyatini buzmasliklari, vraç körsatmalarini amalga oşirişini kuzatib borişlari lozim. Bemor uyida davolanadigan bölsa, u yotgan xona alohida, ozoda, yorug, iliq (18 — 20°) bölişi, kupda uç mahal — ertalab, kunduzi va keçqurun — uxlaşdan oldin şamollatib turilişi zarur (hatto qişda ham). Bunda bemorni issiq adyol, boşini qalin soçiq b-n öraladi va yuzi oçiq qoddiriladi. Bemor sovqotmaydigan qilib yaxşi örab qöyilsa, sof havo heç zarar qilmandi. Yezda derazani kun buyi oçib qöygan ma'qul. Xona kuniga 2 marta: ertalab va keçqurun yotişdan oldin yiğiştirib, tozalanadi. Bunda deraza romlari, eşik, mebellar nam latta b-n artiladi, pol yuviladi yoki latta öralgan çutka b-n tozalanadi. Gilamlar, qalin deraza pardalar vaqtinça yiğib qöyilgani ma'qul yoki tez-tez (haftada 1 — 2 marta) çang yutgiç b-n tozalanadi. Xonada pastroq tovuşda gaplaşiş kerak, ammo piçirlab gaplaşiş yaramaydi. çunki bu bemorga göyo uning ağvoli oğirligini yaşirişga urinayotgandek bölib tuyuladi, radio va televizor ovozini pasaytirib qöyiladi. Bemorii biror joyga ötkaziş kerak bölsa, maxsus kreslo yoki zambildan foyd&taniladi. Bu işni bajaruvçi yolğiz bölsa, u bir qulini bemorning kuragi ostidan, ikkinçisini sonining tagidan ötkazib, kötaradi; bunda bemor kutaruvçining buyniga osilib oladi. Boşqa joyga utkazişdan oldin joyning tayyorligi kuzdan ksçiriladi. Ahvoli ogir bemorlar çoyşabi tagidan kleyonka solinadi. dumğaza ostiga rezina doira, ostga tuvak, siydikdon qöyiladi, ularga yeçinişlarida yordam körsatiladi. Bemorning körpatöşagi uzun va keng bölgani ma'qul. Töşak ustidan oq çoyşab yoziladi. Ba'zi kasalliklarda vraç tavsiyasi b-n tuşak ostidan uning kattaligida taxta quyiladi. Bemorni issiq qilib, örabçirmaş yaramaydi. Karavot iyeltgiç asboblariga yaqin qöyilmaydi, uni ikki tomonidan bemor oldiga bemalol keliş mumkin buladigan qilib qöyiş kerak. Bemor çoyşabini ehtiyotlik b-n almaştiriş lozim. Buning uçun bemorni (agar t>ra olmasa) avaylab urin çetiga surib, çoyşabning böşagan kismini yumaloklab örab, bemor yotgan joygaça olib kelinadi, uning örniga toza çoyşab yozib, bemorni uning ustiga ötk^ziladi, öralgan kir çoyşab esa yiğiştirib olinadi. Oğir yotgan bemorning köylagini almaştirganda köylak etagini yuqoriga tomon yiğa borib, avval boşidan, söngra qöllarida}) çiqariladi, köylak kiygizişda esa buning aksiça amal qilinadi. K^loyoqşikastla i ganda kiyim avval soğ qöloyoqaan, keyin kasaç q>;loyoqdan yeçiledi, kiygizişda esa buning akemça qilinadi. Bemorga vraç ruxsat etgan bölsa, haftada 1 marta uni çömiltiriş mumkin. Agar bunga ruxsat berilmasa. kundalik yuvibtaraşdan taşqari, bemor badanini qaypagan suv yoki maxsus eritmalarga höllangan latta b-n artib turiladi. Bemor qattiq terlasa, kiyimi botbot almaştirnlib, badani quruq soçiqqa artnladi (badani doim quruq va toza turişi kerak). Yuz, böyin va gavdaning yuqori qismini kunda yuvib turiş, qulni har safar ovqatlanmşdan oldin yuviş kerak. Örnidan turmaydigap bemorlar oyoğini karavot ustiga togora q>'yib. haftada 2 — 3 marta yuviladi. Ogir yotgan bemorlarning jinsiy a'zolari va orqa çik>)run teşigi sohasi har gal hojatdan keyin yuvib turiladi. Iç ketganda darhol kleyonka va çoyşab (lozim bölsa kiyimlarni ham) almaştiriladi va orka peşov sovunlab yuviladi. Soçni har kuni iliq suv b-n namlab tarab, toza tutiladi. tirnoqdarpi vaqtvaqti b-n olib turiladi. Bemor tişini kuniga 2 mahal yuvib. har gal ovqatlangandan keyin oğzini çayib turişi lozim. Oğir yotgan bemorlar tişi 0,5% li soda yoki margansovkaning kuçsiz eritmasiga namlangan paxta b-n artiladi. Kuloqdar iliq suv va sovun b-n yuvib turiladi, unda çirk yiğilib qolsa, 3% li vodorod peroksid eritmasidan bir neça tomçi tomizib. söngra paxta pilikça yordamida ex?iyotlik b-n olinadi. Quloqni tozalaganda gugurt çöpi, soç töğnoğiçi va b.dan foydalaniş yaramaydi, aks hodda quloq pardasini teşib yuboriş mumkin. Közdan kiprik va qovoqlarning yopişib qolişiga sabab böladigan suyuqlik ajraçganda (köproq bolalarda) ertalab yuvintiriş vaqtida kuzni ehtiyotlik b-n iliq suvda paxta bölakçasi b-n yuviladi. Burundan suyuklik oqqanda yoki qaloqhosil bölganda uni vazelin moyi yoki glitserin tomizib yumşatiladi va paxta pilik b-n asta tozalanadi. Yotgan bemorlarga tuvak va siydikdon tutiladi, u oldin tozalab yuviladi va dezinfeksiyalanadi. Bemorning haroratini ertalab va keçqurun ulçab, yozib qöyiş juda muhim, çunki haroratning özgarişiga qarab, kasallikning qanday ötayotganini va davolaş nafini bilsa böladi. Bemor ovqati oqsil, uglevod, yog, mineral tuzlar, vitaminlarga boy bölişi kerak. Bemorni kuniga 4 maxal (ma'lum soatlarda) ovqatlantiriş lozim. Ovqatlarning xilmaxil bölişi, dasturxonni çiroyli qilib bezaş bemorning iştahasi oçilişiga yordam beradi. Köpgina kasalliklarda vraçning özi parhez taomlar buyuradn, öz bilgiça parhez qiliş yaramaydi. Ayrim kasalliklar (ayniqsa, me'daiçak kasalliklari)da ozozdan dambadam ovkatlaniş tavsiya etiladi. Oğir yotgan bemorlarga ovqat qoşiq b-n ozozdan içiriladi. Içimlik va suyuq ovqatlar (qaynatma şörva. kisel va b.) jömrakli maxsus idişçada içiriladi. Bemorning uyqusiga, kayfiyatiga, eshuşi joyida ekaniga kdrab turiş muhim ahamiyatga ega. Bemorni xayajonlantiradigan, uning kayfiyatini buzadigan gaplarni aytiş, ezmalik qiliş yaramaydi. Bemor mayus bölib, çiroyi oçilmasa, tinçlantiriş, unga dalda beriş ma'qul. Bemor yotgan uyda tinçlik saqlaş uning tuzuk dam olişiga va tiniqsb uxlaşiga yordam beradi. Terining rangiga, toşmalar boryöğiga, qiçişişiga, gavda haroratiga. yuz
közlar ifodasiga e'tibor beriş va özgariş sezilsa, tezda vraç çaqiriş lozim. Şuningdek siydik va najas rangining özgarganligi, dori-darmonlar qanday ta'sir etayotganligini kuzatib boriş hamda ma'lumotlarni vraçga yetkazib turiş lozim. Agar doridan toşmalar toşsa, qiçişsa. tilning uçi açişea, köngil aynisa, bu qaysi dori b-n boğliqligini aniqlab va uni qabul qilişni töxtatib, darhol vraçga xabar qiliş kerak. Vraç buyurganda bemorga köpinça grelka, gorçiçnik, kompress qöyiladi, dori içiriladi va b. Dorini buyurilgan miqdor (doza)da va ma'lum vaqtlarda beriladi. Doridarmonlar quruq, ayrimlari qorongi va salqin joyda saqlanadi. Yukumli kasalliklar b-n oğriganlar, şuningdek keksa bemorlar alohida parvarişga muxtoj böladi. Yuqumli kasallik bemordan atrofdagilarga 'yuqişi mumkinligini nazarda tutib, tozalikka jiddiy rioya qiliş talab etiladi. Ruhiy kasallarni parvariş kdlganda baxtsiz hodisalar (öziga va atrofdagilarga qasd qiliş, qoçiş va b.)ning oldini olişga ahamiyat beriladi.
Ad.: Mamavaliyev N. S, Djaxangirov I. A., Atlas po manipulyatsionnoy texnike i uxodu za bolnimi, T., 1997.
Erkin Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕМОРНИ ПАРВАРИШ ҚИЛИШ - бемор (касал)ларга ҳэртомонлама ёрдам бериш ва врач кўрсатмаларини бекаму куст амалга оширишни таъминлайдиган тадбирлар мажмуи; давонинг муҳим таркибий қисми. Турли касалликларда беморни парвариш қилишпинг ўзига хос хусусиятлари бор. Шу б-н бирга барча беморларга тегишли умумий парвариш қоидалари мавжуд. Беморнинг маълум бир тартибга амал қилиши, тўғри овқатланиши, врач буюрганларини тўлатўкис бажо келтириши, бемор аҳволини узлуксиз кузатиб бориш, шунингдек дард туфайли заифлашиб қолган организмни бошқа касалликлардан ҳимоя қилиш ҳам Б.п. қ.га киради Б. п. қ. тадбирлари беморнинг умумий аҳволига қараб белгиланади. Врач лозим бўлган тартиб (режим)ни тавсия этади, яъни қимирламай ётиш тартиби (ўринда ҳаракат қилинмайди), ётиш тартиби (ўринда турмасдан ҳаракат қмлиш мумкин), ётиб туриш тартиби (хона ичида ҳаракат қилиш мумкин), умумий тартиб (фаол ҳаракат қилишга рухсат берилади). Бемор ўзига ўзи бемалол қарай олса ҳам, унинг яқинлари иложи борича қулай шароит тугдиришлари, кайфиятини бузмасликлари, врач кўрсатмаларини амалга оширишини кузатиб боришлари лозим. Бемор уйида даволанадиган бўлса, у ётган хона алоҳида, озода, ёруг, илиқ (18 — 20°) бўлиши, купда уч маҳал — эрталаб, кундузи ва кечқурун — ухлашдан олдин шамоллатиб турилиши зарур (ҳатто қишда ҳам). Бунда беморни иссиқ адёл, бошини қалин сочиқ б-н ўралади ва юзи очиқ қоддирилади. Бемор совқотмайдиган қилиб яхши ўраб қўйилса, соф ҳаво ҳеч зарар қилманди. Езда деразани кун буйи очиб қўйган маъқул. Хона кунига 2 марта: эрталаб ва кечқурун ётишдан олдин йиғиштириб, тозаланади. Бунда дераза ромлари, эшик, мебеллар нам латта б-н артилади, пол ювилади ёки латта ўралган чутка б-н тозаланади. Гиламлар, қалин дераза пардалар вақтинча йиғиб қўйилгани маъқул ёки тез-тез (ҳафтада 1 — 2 марта) чанг ютгич б-н тозаланади. Хонада пастроқ товушда гаплашиш керак, аммо пичирлаб гаплашиш ярамайди. чунки бу беморга гўё унинг ағволи оғирлигини яширишга уринаётгандек бўлиб туюлади, радио ва телевизор овозини пасайтириб қўйилади. Бемории бирор жойга ўтказиш керак бўлса, махсус кресло ёки замбилдан фойд&танилади. Бу ишни бажарувчи ёлғиз бўлса, у бир қулини беморнинг кураги остидан, иккинчисини сонининг тагидан ўтказиб, кўтаради; бунда бемор кутарувчининг буйнига осилиб олади. Бошқа жойга утказишдан олдин жойнинг тайёрлиги куздан ксчирилади. Аҳволи огир беморлар чойшаби тагидан клеёнка солинади. думғаза остига резина доира, остга тувак, сийдикдон қўйилади, уларга ечинишларида ёрдам кўрсатилади. Беморнинг кўрпатўшаги узун ва кенг бўлгани маъқул. Тўшак устидан оқ чойшаб ёзилади. Баъзи касалликларда врач тавсияси б-н тушак остидан унинг катталигида тахта қуйилади. Беморни иссиқ қилиб, ўрабчирмаш ярамайди. Каравот иелтгич асбобларига яқин қўйилмайди, уни икки томонидан бемор олдига бемалол келиш мумкин буладиган қилиб қўйиш керак. Бемор чойшабини эҳтиётлик б-н алмаштириш лозим. Бунинг учун беморни (агар т>ра олмаса) авайлаб урин четига суриб, чойшабнинг бўшаган кисмини юмалоклаб ўраб, бемор ётган жойгача олиб келинади, унинг ўрнига тоза чойшаб ёзиб, беморни унинг устига ўтк^зилади, ўралган кир чойшаб эса йиғиштириб олинади. Оғир ётган беморнинг кўйлагини алмаштирганда кўйлак этагини юқорига томон йиға бориб, аввал бошидан, сўнгра қўлларида}) чиқарилади, кўйлак кийгизишда эса бунинг аксича амал қилинади. К^лоёқшикастла и ганда кийим аввал соғ қўлоёқаан, кейин касач қ>;лоёқдан ечилэди, кийгизишда эса бунинг акемча қилинади. Беморга врач рухсат этган бўлса, ҳафтада 1 марта уни чўмилтириш мумкин. Агар бунга рухсат берилмаса. кундалик ювибтарашдан ташқари, бемор баданини қайпаган сув ёки махсус эритмаларга ҳўлланган латта б-н артиб турилади. Бемор қаттиқ терласа, кийими ботбот алмаштирнлиб, бадани қуруқ сочиққа артнлади (бадани доим қуруқ ва тоза туриши керак). Юз, бўйин ва гавданинг юқори қисмини кунда ювиб туриш, қулни ҳар сафар овқатланмшдан олдин ювиш керак. Ўрнидан турмайдигап беморлар оёғини каравот устига тогора қ>’йиб. ҳафтада 2 — 3 марта ювилади. Огир ётган беморларнинг жинсий аъзолари ва орқа чик>)рун тешиги соҳаси ҳар гал ҳожатдан кейин ювиб турилади. Ич кетганда дарҳол клеёнка ва чойшаб (лозим бўлса кийимларни ҳам) алмаштирилади ва орка пешов совунлаб ювилади. Сочни ҳар куни илиқ сув б-н намлаб тараб, тоза тутилади. тирноқдарпи вақтвақти б-н олиб турилади. Бемор тишини кунига 2 маҳал ювиб. ҳар гал овқатлангандан кейин оғзини чайиб туриши лозим. Оғир ётган беморлар тиши 0,5% ли сода ёки марганцовканинг кучсиз эритмасига намланган пахта б-н артилади. Кулоқдар илиқ сув ва совун б-н ювиб турилади, унда чирк йиғилиб қолса, 3% ли водород пероксид эритмасидан бир неча томчи томизиб. сўнгра пахта пиликча ёрдамида эх?иётлик б-н олинади. Қулоқни тозалаганда гугурт чўпи, соч тўғноғичи ва б.дан фойдаланиш ярамайди, акс ҳодда қулоқ пардасини тешиб юбориш мумкин. Кўздан киприк ва қовоқларнинг ёпишиб қолишига сабаб бўладиган суюқлик ажрачганда (кўпроқ болаларда) эрталаб ювинтириш вақтида кузни эҳтиётлик б-н илиқ сувда пахта бўлакчаси б-н ювилади. Бурундан суюклик оққанда ёки қалоқҳосил бўлганда уни вазелин мойи ёки глицерин томизиб юмшатилади ва пахта пилик б-н аста тозаланади. Ётган беморларга тувак ва сийдикдон тутилади, у олдин тозалаб ювилади ва дезинфекцияланади. Беморнинг ҳароратини эрталаб ва кечқурун улчаб, ёзиб қўйиш жуда муҳим, чунки ҳароратнинг ўзгаришига қараб, касалликнинг қандай ўтаётганини ва даволаш нафини билса бўлади. Бемор овқати оқсил, углевод, ёг, минерал тузлар, витаминларга бой бўлиши керак. Беморни кунига 4 махал (маълум соатларда) овқатлантириш лозим. Овқатларнинг хилмахил бўлиши, дастурхонни чиройли қилиб безаш беморнинг иштаҳаси очилишига ёрдам беради. Кўпгина касалликларда врачнинг ўзи парҳез таомлар буюрадн, ўз билгича парҳез қилиш ярамайди. Айрим касалликлар (айниқса, меъдаичак касалликлари)да озоздан дамбадам овкатланиш тавсия этилади. Оғир ётган беморларга овқат қошиқ б-н озоздан ичирилади. Ичимлик ва суюқ овқатлар (қайнатма шўрва. кисель ва б.) жўмракли махсус идишчада ичирилади. Беморнинг уйқусига, кайфиятига, эсҳуши жойида эканига кдраб туриш муҳим аҳамиятга эга. Беморни хаяжонлантирадиган, унинг кайфиятини бузадиган гапларни айтиш, эзмалик қилиш ярамайди. Бемор маъюс бўлиб, чиройи очилмаса, тинчлантириш, унга далда бериш маъқул. Бемор ётган уйда тинчлик сақлаш унинг тузук дам олишига ва тиниқцб ухлашига ёрдам беради. Терининг рангига, тошмалар борйўғига, қичишишига, гавда ҳароратига. юз
кўзлар ифодасига эътибор бериш ва ўзгариш сезилса, тезда врач чақириш лозим. Шунингдек сийдик ва нажас рангининг ўзгарганлиги, дори-дармонлар қандай таъсир этаётганлигини кузатиб бориш ҳамда маълумотларни врачга етказиб туриш лозим. Агар доридан тошмалар тошса, қичишса. тилнинг учи ачишеа, кўнгил айниса, бу қайси дори б-н боғлиқлигини аниқлаб ва уни қабул қилишни тўхтатиб, дарҳол врачга хабар қилиш керак. Врач буюрганда беморга кўпинча грелка, горчичник, компресс қўйилади, дори ичирилади ва б. Дорини буюрилган миқдор (доза)да ва маълум вақтларда берилади. Доридармонлар қуруқ, айримлари қоронги ва салқин жойда сақланади. Юкумли касалликлар б-н оғриганлар, шунингдек кекса беморлар алоҳида парваришга мухтож бўлади. Юқумли касаллик бемордан атрофдагиларга ‘юқиши мумкинлигини назарда тутиб, тозаликка жиддий риоя қилиш талаб этилади. Руҳий касалларни парвариш кдлганда бахтсиз ҳодисалар (ўзига ва атрофдагиларга қасд қилиш, қочиш ва б.)нинг олдини олишга аҳамият берилади.
Ад.: Мамавалиев Н. С, Джахангиров И. А., Атлас по манипуляционной технике и уходу за больными, Т., 1997.
Эркин Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.