Benzol
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 240–241-b. — ziyouz.com
Benzol BENZOL, CfH6 — aromatnk uglevodorodlarning odliy vakilm. Mol. m. 78,11, rangsiz, tez yonuvçan. uçuvçan suyuqlik bölib, öziga xos hidi bor. Ziçligi 879 kg/m3. Qayiaş trasm 80, G. Yongapda is çiqadi. B. buği havo b-n aralaşganda portlovçi aralaşma hosil böladi. Uglsvodorodlar va kupçilik organik erituvçilar b-n yaxşi aralaşadi. Suvda erimaydi. B.ni 1825 y.da ingliz olimi M. Faradey yonuvçi gaz kondensatidan ajratib oldi. Toza B.ni 1833 y.da nemis olimi E. Miçerlix kalsiy benzoatni quruq haydab olgan. 1865 y.da nemis olimi F. A. Kekule B. uçun 3 oddiy va 3 qöş boğdan iborat 6 atomli halqa şaklidagi formula taklif qildi. B. molekulasida uglerod atomlari töğri yassi olti burçaklik hosil qiladi. lekin qulay bölişi uçun u çöziqroq qilib çiziladi. B. formulasini qisqaça yozilganda köpinça SN guruği körsatilmaydi.
Fransuz kimyogari Bertlo 1866 y.da atsetileini 500—600° da qizdirib B.ni olib, sintez usuli yorda.ğgida alifatik birikmalardan aromatik birikmalarga ötiş mumkinliginp nazariy jihatdan isbotladi. B.ning tavsifli xususiyatlaridan biri uning yuqori traga çidamligidir. B. kimyo sanoatining muhim mahsulotlaridan hisoblanadi. U töyinmagan uglevodorod bölişiga karamay, asosan urin almaşiniş reaksiyalariga kprişadi. Mas, B.ni nitrolab nitrobenzol, sulfolab benzosulfokislota, xlorlab xlorbenzol va geksaxlorbenzol, oksidlab malein angidridi, alkillab etilbenzol va izopropilbenzol, degidrogenlab difeiil oliş mumkin. B. töyinmagan birikma xususiyatlarini namoyon qiladigan birikiş reaksiyalariga juda qiyin kirişadi. Ularning sodir bölişi uçun maxsus şaroit: yukrri tra va bosim, katalizator, yoruğlik nuri ta'sir tgtiriş va b. talab qilinadi. Mac, nikel yoki platina katalizatorligida B. gidrogenlanib siklogeksan, yoruğlik ta'sirida esa xlorni biriktirib olib geksaxlorsiklogeksan (geksaxloran) xreil qiladi. B. böyoqlar, portlovçi moddalar, dorivorlar, xuşböy moddalar, sun'iy ananlar, plastik massalar va b. olişda hamda eritunçi sifatida işlatiladi. B. katalizator iştirokida gidrogenlanganda kaprolaktam sanoatining xom aşyosi bölmiş siklogeksan hosil böladi. Kaprolaktam uz pavbatida polimerlanib. sintetik tola bölgan «kapron» beradi. Motor yonilğilariga ham işlatiladn. B. buği kişi organizmiga yomon ta'sir etadi, kon tarkibini buzadi, qattiq zaharlanganda odam öladi. Suyuq B. teriga kuçli ta'sir qiladi.
Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕНЗОЛ, CfH6 — ароматнк углеводородларнинг одлий вакилм. Мол. м. 78,11, рангсиз, тез ёнувчан. учувчан суюқлик бўлиб, ўзига хос ҳиди бор. Зичлиги 879 кг/м3. Қайиаш трасм 80, Г. Ёнгапда ис чиқади. Б. буғи ҳаво б-н аралашганда портловчи аралашма ҳосил бўлади. Углсводородлар ва купчилик органик эритувчилар б-н яхши аралашади. Сувда эримайди. Б.ни 1825 й.да инглиз олими М. Фарадей ёнувчи газ конденсатидан ажратиб олди. Тоза Б.ни 1833 й.да немис олими Э. Мичерлих кальций бензоатни қуруқ ҳайдаб олган. 1865 й.да немис олими Ф. А. Кекуле Б. учун 3 оддий ва 3 қўш боғдан иборат 6 атомли ҳалқа шаклидаги формула таклиф қилди. Б. молекуласида углерод атомлари тўғри ясси олти бурчаклик ҳосил қилади. лекин қулай бўлиши учун у чўзиқроқ қилиб чизилади. Б. формуласини қисқача ёзилганда кўпинча СН гуруғи кўрсатилмайди.
Француз кимёгари Бертло 1866 й.да ацетилеини 500—600° да қиздириб Б.ни олиб, синтез усули ёрда.ғгида алифатик бирикмалардан ароматик бирикмаларга ўтиш мумкинлигинп назарий жиҳатдан исботлади. Б.нинг тавсифли хусусиятларидан бири унинг юқори трага чидамлигидир. Б. кимё саноатининг муҳим маҳсулотларидан ҳисобланади. У тўйинмаган углеводород бўлишига карамай, асосан урин алмашиниш реакцияларига кпришади. Мас, Б.ни нитролаб нитробензол, сульфолаб бензосульфокислота, хлорлаб хлорбензол ва гексахлорбензол, оксидлаб малеин ангидриди, алкиллаб этилбензол ва изопропилбензол, дегидрогенлаб дифеиил олиш мумкин. Б. тўйинмаган бирикма хусусиятларини намоён қиладиган бирикиш реакцияларига жуда қийин киришади. Уларнинг содир бўлиши учун махсус шароит: юкрри тра ва босим, катализатор, ёруғлик нури таъсир тгтириш ва б. талаб қилинади. Mac, никель ёки платина катализаторлигида Б. гидрогенланиб циклогексан, ёруғлик таъсирида эса хлорни бириктириб олиб гексахлорциклогексан (гексахлоран) хреил қилади. Б. бўёқлар, портловчи моддалар, дориворлар, хушбўй моддалар, сунъий ананлар, пластик массалар ва б. олишда ҳамда эритунчи сифатида ишлатилади. Б. катализатор иштирокида гидрогенланганда капролактам саноатининг хом ашёси бўлмиш циклогексан ҳосил бўлади. Капролактам уз павбатида полимерланиб. синтетик тола бўлган «капрон» беради. Мотор ёнилғиларига ҳам ишлатиладн. Б. буғи киши организмига ёмон таъсир этади, кон таркибини бузади, қаттиқ заҳарланганда одам ўлади. Суюқ Б. терига кучли таъсир қилади.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.