Berilliy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251–252-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Berilliy (Beryllium), Be— kimyoviy element. Mendeleyev da vri i sistemasining II guruhiga mansub, tartib rakami 4, atom m. 9,012; kumuşdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop 'Be holida uçraydi. Fransuz kimyogari L. Voklen 1798 i.da berill mineralidan ajratib olingan oksidi VeO şaklida topgan (B.ning nomi ham şundan olingan). F. Vyoler b-n A. Byussi 1828 y.da bir-biridan mustaqil holda metall B.ni birinçi marta sof xolda olgan. B.ning yer pöstidagm örtaça miqdori oğirlik jihatdan 610~ 4% ga teng. Dengiz va okean suvlarida esa 610~4~7 mgĞl ni taşkil etadi. B.ning 54 ta minerali ma'lum. Ulardan berillning amaliy ahamiyati katta, fenakit, gelvin, xrizoberill, bertranditning istiqboli porlokdir.
B. berilliy xloridni elektrolizlab olinadi. B.ning ikki (a va (1) şakl özgarişi ma'lum. a va (5 B. 1277° trada bir-biriga aylanadi. B. geksagonal sistemada kristallanadi.
B.ning ziçligi 1816 kg/m3, suyuqlaniş t-rasi 1287°, qaynaş t-rasi 247G. Poling buyiça elektr manfiyligi 1,5; atom radiusi 0.113 nm; ion radiusi Ve2Q 0,030 nm, koordinatsion soni 3 ga teng. Havoda sirti himoyalovçi VeO pardasi b-n qoplanişi tufayli B. oksidlanmaydi. 800° dan yuqori trada qizdirilganda tez oksidlanadi. Amfoterligi b-n II guruhning boşqa mstallaridan farqqiladi. B. suyultirilgan kislota va işqorlarda eriydi, şu jihatdan alyuminnyga uxşaydi. B. işqorlarning suvdagi eritmalarida eriganda, berillatlar (mas, Na,BeO2) hosil böladi. Yuqori trada aksari metallar b-n özaro ta'sir etib, berillidlarni hosil qiladi.
B. f-torid VeQ işqoriy metallar f-toridlari va ammoniy f-torid ta'sirida sanoat uçun katta ahamnyatga ega bölgan f-torberillatlar (mas, Na,BeF4)HH hosil qiladi. B.ning çangi va uçuvçan birikmalari juda zaharli. B. samolyotsozlik, raketa va yadro texnikasida, elektrotexnikada rentgen trubkalari tayerlaşda mis, nikel, xrom, alyuminiy hamda temir qotişmalariga qöşimça sifatida qöllaniladi. B.dan neytronlar maibai sifatida foydalaniladi. B.ning tuzlari yoruğlik texnikasida işlatiladigan lyuminofor moddalar tarkibiga qöşiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕРИЛЛИЙ (Beryllium), Be— кимёвий элемент. Менделеев да ври и системасининг II гуруҳига мансуб, тартиб раками 4, атом м. 9,012; кумушдек оқ, енгил ва қаттиқ металл. Табиатда битта барқарор изотоп ‘Be ҳолида учрайди. Француз кимёгари Л. Воклен 1798 и.да берилл минералидан ажратиб олинган оксиди ВеО шаклида топган (Б.нинг номи ҳам шундан олинган). Ф. Вёлер б-н А. Бюсси 1828 й.да бир-биридан мустақил ҳолда металл Б.ни биринчи марта соф холда олган. Б.нинг ер пўстидагм ўртача миқдори оғирлик жиҳатдан 610~ 4% га тенг. Денгиз ва океан сувларида эса 610~4~7 мгҒл ни ташкил этади. Б.нинг 54 та минерали маълум. Улардан бериллнинг амалий аҳамияти катта, фенакит, гельвин, хризоберилл, бертрандитнинг истиқболи порлокдир.
Б. бериллий хлоридни электролизлаб олинади. Б.нинг икки (а ва (1) шакл ўзгариши маълум. а ва (5 Б. 1277° трада бир-бирига айланади. Б. гексагонал системада кристалланади.
Б.нинг зичлиги 1816 кг/м3, суюқланиш т-раси 1287°, қайнаш т-раси 247Г. Полинг буйича электр манфийлиги 1,5; атом радиуси 0.113 нм; ион радиуси Ве2Қ 0,030 нм, координацион сони 3 га тенг. Ҳавода сирти ҳимояловчи ВеО пардаси б-н қопланиши туфайли Б. оксидланмайди. 800° дан юқори трада қиздирилганда тез оксидланади. Амфотерлиги б-н II гуруҳнинг бошқа мсталларидан фарққилади. Б. суюлтирилган кислота ва ишқорларда эрийди, шу жиҳатдан алюминнйга ухшайди. Б. ишқорларнинг сувдаги эритмаларида эриганда, бериллатлар (мас, Na,BeO2) ҳосил бўлади. Юқори трада аксари металлар б-н ўзаро таъсир этиб, бериллидларни ҳосил қилади.
Б. ф-торид ВеҚ ишқорий металлар ф-торидлари ва аммоний ф-торид таъсирида саноат учун катта аҳамнятга эга бўлган ф-торбериллатлар (мас, Na,BeF4)HH ҳосил қилади. Б.нинг чанги ва учувчан бирикмалари жуда заҳарли. Б. самолётсозлик, ракета ва ядро техникасида, электротехникада рентген трубкалари тайерлашда мис, никель, хром, алюминий ҳамда темир қотишмаларига қўшимча сифатида қўлланилади. Б.дан нейтронлар маибаи сифатида фойдаланилади. Б.нинг тузлари ёруғлик техникасида ишлатиладиган люминофор моддалар таркибига қўшилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.