Beşiktervatarlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 287–288-b. — ziyouz.com
Beşiktervatarlar B Ye Ş I K T Ye R V A T A R L A R (Mantoptera, Mantodea)—haşarotlar turyaumi. Tanasi yirik va çöziq. Boşi tanasidan aniqajralib turadi, juda harakatçan. Boşining ikki yonida yirik fasetkali közlari joylaşgan. Oğiz organlari kemiruvçi tipda. Oldkökrak böğimi juda uzun. Oldingi oyoqlari yirik va uzun, tutuvçi, içki tomonida yirik tikanlari bor. Boşqa oyoqlari yuguruvçi. Qanotlari yaxşi rivojlangan, törsimon. Oldingi qanotlari nisbatan ingiçka va qalin bölib, tinç holatda keng orqa qanotlari ustida yelpiğiçsimon taxlanib turadi. Qorni çöziq, yumşoq, 10 böğimli. Xavfxatar tuğilganida yoki ölja poylayotganida oldingi oyoqlari va tanasining oldingi qismini dast kötarib tebranib turadi. Şu sababdan «beşiktervatar» deb atalgan. Urğoçisi erkagiga nisbatan yirikroq, tuxumlarini kuzda ösimliklarning şoxlariga, toşlar yoki boşqa narsalar ustiga töptöp qilib maxsus tuxum xaltasi (ooteka)ga qöyadi. Bahorda tuxumdan çiqqan liçinkalar çala özgariş orqali rivojlanadi, 5—8 marta tullab voyaga yetadi. Yil davomida bitta avlodi rivojlanadi. B. yirtqiç, liçinkalari mayda haşarotlar (şira bitlari, qandalalar, paşşalar, jizildoqlar va b.), voyaga yetgan davrida çigirtkalar, çirildoqlar, arilarni tutib yeydi. Oziq tanqisligida öz turi individlariga ham hujum qiladi. Ov qilayotgan B. öz joyini boşqalardan qöriqlaydi. B. juda foydali, lekin ularni har xil haşarotlar, quşlar (çuğurçuq, çumçuqlar), örgimçaksimonlar tutib yeydi. Duşmanlardan saqlaniş uçun B.ning himoya vositalari: mimikriya, niqoblaniş rangi yaxşi rivojlangan. 2000 ga yaqin turi ma'lum, asosan tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Örta Osiyoda va xususan Özbekistonda 20 ga yaqin turi bor. B. turkumi empuzalar (Empusidae) va asl B. oilalariga bölinadi. Patmöylov empuza (Empusa pennicornis) yirik (50—60 mm) haşarot bölib, boşida konussimon uzun ösimtasi bor, erkagining möylovi patsimon, çöl va toğ oldi mintaqalarida yaşil ötlar orasida uçraydi. Asl B. 5—6 uruğni öz içiga oladi. Örta Osiyoda 3 turi uçraydi. Oddiy B. (Mantis religiosa) yirik (50—60 mm), yaşil yoki ba'zan qönğirsarğiş tusda böladi. Daraxt beşiktervatari (Hierodula temidentata) Örta Osiyo faunasi uçun endemik, oddiy beşiktervatardan ustki qanotida oq doği (közça) bölişi b-n farq qiladi. Daraxt, buta va tokzorlarda yakkayakka bölib, yaşirin hayot keçiradi. Kulrang yoki kaltaqanot beşiktervatar (Bolivaria brachyptera) çöl va quruq toğ oldi mintaqasida keng tarqalgan. Ötlar va butalar orasida 2000 m gaça balandlikda uçraydi. Quruq toşloq toğ yon bağirlarida Armene uruğiga mansub eng mayda B., xususan A. pusilla uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Б Е Ш И К Т Е Р В А Т А Р Л А Р (Mantoptera, Mantodea)—ҳашаротлар туряуми. Танаси йирик ва чўзиқ. Боши танасидан аниқажралиб туради, жуда ҳаракатчан. Бошининг икки ёнида йирик фасеткали кўзлари жойлашган. Оғиз органлари кемирувчи типда. Олдкўкрак бўғими жуда узун. Олдинги оёқлари йирик ва узун, тутувчи, ички томонида йирик тиканлари бор. Бошқа оёқлари югурувчи. Қанотлари яхши ривожланган, тўрсимон. Олдинги қанотлари нисбатан ингичка ва қалин бўлиб, тинч ҳолатда кенг орқа қанотлари устида елпиғичсимон тахланиб туради. Қорни чўзиқ, юмшоқ, 10 бўғимли. Хавфхатар туғилганида ёки ўлжа пойлаётганида олдинги оёқлари ва танасининг олдинги қисмини даст кўтариб тебраниб туради. Шу сабабдан «бешиктерватар» деб аталган. Урғочиси эркагига нисбатан йирикроқ, тухумларини кузда ўсимликларнинг шохларига, тошлар ёки бошқа нарсалар устига тўптўп қилиб махсус тухум халтаси (оотека)га қўяди. Баҳорда тухумдан чиққан личинкалар чала ўзгариш орқали ривожланади, 5—8 марта туллаб вояга етади. Йил давомида битта авлоди ривожланади. Б. йиртқич, личинкалари майда ҳашаротлар (шира битлари, қандалалар, пашшалар, жизилдоқлар ва б.), вояга етган даврида чигирткалар, чирилдоқлар, ариларни тутиб ейди. Озиқ танқислигида ўз тури индивидларига ҳам ҳужум қилади. Ов қилаётган Б. ўз жойини бошқалардан қўриқлайди. Б. жуда фойдали, лекин уларни ҳар хил ҳашаротлар, қушлар (чуғурчуқ, чумчуқлар), ўргимчаксимонлар тутиб ейди. Душманлардан сақланиш учун Б.нинг ҳимоя воситалари: мимикрия, ниқобланиш ранги яхши ривожланган. 2000 га яқин тури маълум, асосан тропик ва субтропик минтақаларда тарқалган. Ўрта Осиёда ва хусусан Ўзбекистонда 20 га яқин тури бор. Б. туркуми эмпузалар (Empusidae) ва асл Б. оилаларига бўлинади. Патмўйлов эмпуза (Empusa pennicornis) йирик (50—60 мм) ҳашарот бўлиб, бошида конуссимон узун ўсимтаси бор, эркагининг мўйлови патсимон, чўл ва тоғ олди минтақаларида яшил ўтлар орасида учрайди. Асл Б. 5—6 уруғни ўз ичига олади. Ўрта Осиёда 3 тури учрайди. Оддий Б. (Mantis religiosa) йирик (50—60 мм), яшил ёки баъзан қўнғирсарғиш тусда бўлади. Дарахт бешиктерватари (Hierodula temidentata) Ўрта Осиё фаунаси учун эндемик, оддий бешиктерватардан устки қанотида оқ доғи (кўзча) бўлиши б-н фарқ қилади. Дарахт, бута ва токзорларда яккаякка бўлиб, яширин ҳаёт кечиради. Кулранг ёки калтақанот бешиктерватар (Bolivaria brachyptera) чўл ва қуруқ тоғ олди минтақасида кенг тарқалган. Ўтлар ва буталар орасида 2000 м гача баландликда учрайди. Қуруқ тошлоқ тоғ ён бағирларида Armene уруғига мансуб энг майда Б., хусусан A. pusilla учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.