Beşyoğoç
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com
Beşyoğoç BEŞYOĞOÇ, Beşoğoç — ötmişda Toşkentdagi tört dahadan biri. «Tarixi jadidai Toşkand» asarida (19~a.) Zangiota dahasi nomi bilan qayd etilgan. Daha nomi ba'zi olimlar (H.Hasanov) fikriça, qad. turkiy uzunlik, masofa ölçovi — oğoçdan olingan (1 oğoç — 7—8 km). Muhammad Solihning «Tarixi jadidai Toşkand» asarida daha nomi beşyoğoç qavmi, toifasi nomidan olingani aytilgan. S. Qorayevning ma'lumotiga köra, özbek qönğirotlari tarkibida beşoğoç uruği bor. Toşkentning jan.-ğarbiy qismida joylaşgan. Kökça, Sebzor, Şayxontohur dahalari bilan tutaş bölgan. B.ning çegarasi şim.-ğarbdan Quyi Bözsuv böylab (hoz. Uyğur va samarqand darvoza köçalari oraliğidan), şarq tarafdan Beşyoğoç — Xadra yönalişi böylab (hoz. Furqat köçasidan) ötgan. Dahaning jan. tomonida boğ-roğlar joylaşgan. B. hududidan Çuqurköprik va Zaxariq jarliksoylari ötgan. B.dagi me'moriy yodgorliklardan Abulqosim şayx madrasasi maşhur. Dahada şaharning 3 darvozasi (Samarqand, Kamolon, Beşyoğoç). 75 masjid, 3 madrasa (Abulqosimxon, Xoja Ahror, Kökaldoş), köplab xum-donlar bölgan. N.Mayevning ma'lumo-tiga köra, 1876 y. B.da 1400 xonadon (12450 kişi) yaşagan. B. özining boğlari, misgarlik buyumlari bilan şuh-rat qozongan. B.ning Samarqand dar-vozasidan bir farsax (6—7 km) narida Zangiota (Çöponota mozori) joylaşgan. 19-a. örtalarida bu yerda B.liklar har yili qovun sayli ötka-zişgan. 20-a. boşlarida B.da 75 ta mahalla bölgan. Bözsuv dahani 2 qismga ajratgan, söl qirğogining ayrim qismigina Kökça dahasiga tegişli bölib, unda könçilik z-dlari va boğlar joylaşgan. B. dahasi Anhordan suv oladigan bir qança ariqlardan suv içgan: Jartegirmon — dahaning Çorsu, Qöybozor, Mirlar, Suzukota mahallalaridan oqib ötib, Suzukotada yangi nom bilan Kiçik Bözsuv atalib, şim.ga Samarqand darvoza tomon oqib, devor tagida çuqur jarlik hosil qilgan, keyinçalik Toşkentning eng xuşmanzara joylaridan oqib ötib Bözsuvga quyilgan; Katta Tanişar — çuqurköprik, Darxon va Çaqar mahal-lalarini suğorib Bözsuvga quyilgan. Bu 2 ariq orasida Anhordan çiqarilgan Kiçik Tanişar ariq Öqçi, Eskiörda, Qoratoş, Kökmasjid, Sarfaroz, Jirlik masjiddan oqib ötib Suzukota mahallasida izi yöqolgan; Arpapoya— Arpapoya va Ters mahallalaridan ötib Katta tanişarga quyilgan; Quburariq şahar darvozasidan taşqarida Anhordan boşlanib Kamolon darvozasi yonidan şahar içiga kirgan va
Yangi, Kamolon, Çaqar va Eşonguzar mahallalarini suğorgan, söngra Katta Tanişarga quyilgan; Alamdor — şu nomdagi avliyo qabri yonidan boşlanib şaharga Kamolon va Samarqand darvozalari örtasidan kirgan, Eşonguzar va Samarqand mahallalarini suğorib, Katta Tanişarga quyilgan. Bu ariqlar dahadagi köçalardan ötgan kiçik ariqçalarning asosi hisoblangan. B. dahasining boğ va ekinzorlari Börjar (Anhorning jan. tarmoği) va Zaxariklardan suv içgan, ular Bözsuvga quyilgan. B. dahasida 3 ta karvonsaroy hamda kiçik Tanişar ariği böyida joylaşgan 13 ta tegirmon bölgan. Daha aholisining asosiy maşğuloti dehqonçilik, boğdorçilik, ğişt i.ç., hunar-mandçilik (etikdözlik, böyoqçilik, temirçilik, çilangarlik) va baqqollikdan iborat bölgan. Dahada 8 ta bozor bölib, ular Baland masjid, Ze-vak, Tersariq, Sarfaroz, Yangi, Eşonguzar mahallalarida, şuningdek, 2 tasi Çorsuda joylaşgan. Çor-suda 2 bozor, qöy bozor va tuya bozor bölib, Eşonxon madrasasining vaqf yerlarini taşkil etgan. B.dagi madrasalarning har birida 60 tadan 100 tagaça mullavaçça öqigan. Bundan taşqari dahada 16 ta uy maktabi, şuningdek, har bir mas-jid qoşida bittadan maktab mavjud bölgan. Har bir 15 xonadonga 1 ta maktab töğri kelgan.
Çor Rossiyasi qöşinlari şahar devorini Kamolon darvozasi oldidan yorib kirib (1865 y.), Kamolon tepaligi va Kamolon köçasi böylab şaharga hujum qilganlar.
Mustaqillik davrida B. tubdan rekonstruksiya qilinib, obodonlaşti-rilgan.
Ad.: Mayev N., Aziatskiy Taşkent, Spb, 1876; Masalskiy V..I., Turkestanskiy kray, Rossiya, t. 19, Spb, 1913; Mallitskiy N G., Toşkent ma\alla va mavzelari, T., 1995.
Maşhura Şaripova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕШЁҒОЧ, Бешоғоч — ўтмишда Тошкентдаги тўрт даҳадан бири. «Тарихи жадидаи Тошканд» асарида (19~а.) Зангиота даҳаси номи билан қайд этилган. Даҳа номи баъзи олимлар (Ҳ.Ҳасанов) фикрича, қад. туркий узунлик, масофа ўлчови — оғочдан олинган (1 оғоч — 7—8 км). Муҳаммад Солиҳнинг «Тарихи жадидаи Тошканд» асарида даҳа номи бешёғоч қавми, тоифаси номидан олингани айтилган. С. Қораевнинг маълумотига кўра, ўзбек қўнғиротлари таркибида бешоғоч уруғи бор. Тошкентнинг жан.-ғарбий қисмида жойлашган. Кўкча, Себзор, Шайхонтоҳур даҳалари билан туташ бўлган. Б.нинг чегараси шим.-ғарбдан Қуйи Бўзсув бўйлаб (ҳоз. Уйғур ва самарқанд дарвоза кўчалари оралиғидан), шарқ тарафдан Бешёғоч — Хадра йўналиши бўйлаб (ҳоз. Фурқат кўчасидан) ўтган. Даҳанинг жан. томонида боғ-роғлар жойлашган. Б. ҳудудидан Чуқуркўприк ва Захариқ жарликсойлари ўтган. Б.даги меъморий ёдгорликлардан Абулқосим шайх мадрасаси машҳур. Даҳада шаҳарнинг 3 дарвозаси (Самарқанд, Камолон, Бешёғоч). 75 масжид, 3 мадраса (Абулқосимхон, Хожа Аҳрор, Кўкалдош), кўплаб хум-донлар бўлган. Н.Маевнинг маълумо-тига кўра, 1876 й. Б.да 1400 хонадон (12450 киши) яшаган. Б. ўзининг боғлари, мисгарлик буюмлари билан шуҳ-рат қозонган. Б.нинг Самарқанд дар-возасидан бир фарсах (6—7 км) нарида Зангиота (Чўпонота мозори) жойлашган. 19-а. ўрталарида бу ерда Б.ликлар ҳар йили қовун сайли ўтка-зишган. 20-а. бошларида Б.да 75 та маҳалла бўлган. Бўзсув даҳани 2 қисмга ажратган, сўл қирғогининг айрим қисмигина Кўкча даҳасига тегишли бўлиб, унда кўнчилик з-длари ва боғлар жойлашган. Б. даҳаси Анҳордан сув оладиган бир қанча ариқлардан сув ичган: Жартегирмон — даҳанинг Чорсу, Қўйбозор, Мирлар, Сузукота маҳаллаларидан оқиб ўтиб, Сузукотада янги ном билан Кичик Бўзсув аталиб, шим.га Самарқанд дарвоза томон оқиб, девор тагида чуқур жарлик ҳосил қилган, кейинчалик Тошкентнинг энг хушманзара жойларидан оқиб ўтиб Бўзсувга қуйилган; Катта Танишар — чуқуркўприк, Дархон ва Чақар маҳал-лаларини суғориб Бўзсувга қуйилган. Бу 2 ариқ орасида Анҳордан чиқарилган Кичик Танишар ариқ Ўқчи, Эскиўрда, Қоратош, Кўкмасжид, Сарфароз, Жирлик масжиддан оқиб ўтиб Сузукота маҳалласида изи йўқолган; Арпапоя— Арпапоя ва Терс маҳаллаларидан ўтиб Катта танишарга қуйилган; Қубурариқ шаҳар дарвозасидан ташқарида Анҳордан бошланиб Камолон дарвозаси ёнидан шаҳар ичига кирган ва
Янги, Камолон, Чақар ва Эшонгузар маҳаллаларини суғорган, сўнгра Катта Танишарга қуйилган; Аламдор — шу номдаги авлиё қабри ёнидан бошланиб шаҳарга Камолон ва Самарқанд дарвозалари ўртасидан кирган, Эшонгузар ва Самарқанд маҳаллаларини суғориб, Катта Танишарга қуйилган. Бу ариқлар даҳадаги кўчалардан ўтган кичик ариқчаларнинг асоси ҳисобланган. Б. даҳасининг боғ ва экинзорлари Бўржар (Анҳорнинг жан. тармоғи) ва Захариклардан сув ичган, улар Бўзсувга қуйилган. Б. даҳасида 3 та карвонсарой ҳамда кичик Танишар ариғи бўйида жойлашган 13 та тегирмон бўлган. Даҳа аҳолисининг асосий машғулоти деҳқончилик, боғдорчилик, ғишт и.ч., ҳунар-мандчилик (этикдўзлик, бўёқчилик, темирчилик, чилангарлик) ва баққолликдан иборат бўлган. Даҳада 8 та бозор бўлиб, улар Баланд масжид, Зе-вак, Терсариқ, Сарфароз, Янги, Эшонгузар маҳаллаларида, шунингдек, 2 таси Чорсуда жойлашган. Чор-суда 2 бозор, қўй бозор ва туя бозор бўлиб, Эшонхон мадрасасининг вақф ерларини ташкил этган. Б.даги мадрасаларнинг ҳар бирида 60 тадан 100 тагача муллавачча ўқиган. Бундан ташқари даҳада 16 та уй мактаби, шунингдек, ҳар бир мас-жид қошида биттадан мактаб мавжуд бўлган. Ҳар бир 15 хонадонга 1 та мактаб тўғри келган.
Чор Россияси қўшинлари шаҳар деворини Камолон дарвозаси олдидан ёриб кириб (1865 й.), Камолон тепалиги ва Камолон кўчаси бўйлаб шаҳарга ҳужум қилганлар.
Мустақиллик даврида Б. тубдан реконструкция қилиниб, ободонлашти-рилган.
Ад.: Маев Н., Азиатский Ташкент, Спб, 1876; Масальский В..И., Туркестанский край, Россия, т. 19, Спб, 1913; Маллицкий Н Г., Тошкент ма\алла ва мавзелари, Т., 1995.
Машҳура Шарипова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.