Bess
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–274-b. — ziyouz.com
Bess — axomaniylarning Baqtriya va Suğdiyonadagi satrapi (hokimi). Axomaniylar naslidan. Mil. av. 333 y. Aleksandr qöşinlari b-n Doro III qöşinlari örtasida bölgan Gavgamela jangöda Eron otliq laşkariga qömondonlik qilgan. Eron qöşinlari yengilgaç, B. Spitamen, Oksiart, Datafarn kabi laşkarboşilar hamda Doro III b-n birgalikda Suğdiyonaga çekinadi va qarindoşi Doro III ni xoinona öldirib, özini axomaniylar davlatining oliy hukmdori—Artakserks IV deb e'lon qiladi. Aleksandr unga qarşi Ptolemey Lag boşçiligida laşkar yuboradi. Ptolemey Lag B. turgan qişloqni qurşab olib, qişloq ahlidan uni tutib topşirişni talab qiladi, aks holda barçalarini öldirib, qişloqning kulini kökka sovurajagini aytadi. Şunda mazkur qişloq ahli Ptolemey Lag laşkariga qarşilik körsatmaydi. Ptolemey Lag B.ni tutib böyniga sirtmoq solib, qipyalanğoç holda Aleksandr qöşini ötadigan yöl böyida qoldiradi. Aleksandr öşa yöldan ketayotib B.ga közi tuşadida, undan nega öz qarimdoşi va podşohini öldirganini söraydi. Şunda B. Doroning mulozimlari qutkuvi b-n hamda Aleksandrning könglini oliş uçun şunday qilganini aytadi. Aleksandr ğazablanib, B.ning burun va quloklarini kesişni, söng uni Ekbatana (Hamadon)ga yuborib, öşa yerda midiyaliklar va forslar köz oldida qatl etişni buyuradi.
Ba'zi olimlarning (Ş. Kamoliddinov) fikriça, B. asir olingan joy hoz. Qaşqadaryo viloyatidagi Uzunqir qal'asi xarobasi örnida bölgan, bu qal'a çekinayotgan suğdiylarning butun armiyasini siğdira olgan. Amudaryodagi Şörob keçuvidan Uzunqir qal'asigaça 240 km bölib, örta asr karvonlari uçun 8 kunlik yöl bölgan. Yunonmakedon otryadi bir neça yerda töxtab dam olgaç, bu masofani 4 kunda bosib ötgan. B. öşanda Uzunqirdan 650 m jan.da joylaşgan mahalliy hokimning qarorgohi— Sangirtepa qal'asiga yaşiringan bölsa kerak.
Ad.: Kamaliddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX—naçala XIII vv., T., 1996, s. 17; Arrian, Poxod Aleksandra, M.— L., 1962.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕСС — ахоманийларнинг Бақтрия ва Суғдиёнадаги сатрапи (ҳокими). Ахоманийлар наслидан. Мил. ав. 333 й. Александр қўшинлари б-н Доро III қўшинлари ўртасида бўлган Гавгамела жангўда Эрон отлиқ лашкарига қўмондонлик қилган. Эрон қўшинлари енгилгач, Б. Спитамен, Оксиарт, Датафарн каби лашкарбошилар ҳамда Доро III б-н биргаликда Суғдиёнага чекинади ва қариндоши Доро III ни хоинона ўлдириб, ўзини ахоманийлар давлатининг олий ҳукмдори—Артаксеркс IV деб эълон қилади. Александр унга қарши Птолемей Лаг бошчилигида лашкар юборади. Птолемей Лаг Б. турган қишлоқни қуршаб олиб, қишлоқ аҳлидан уни тутиб топширишни талаб қилади, акс ҳолда барчаларини ўлдириб, қишлоқнинг кулини кўкка совуражагини айтади. Шунда мазкур қишлоқ аҳли Птолемей Лаг лашкарига қаршилик кўрсатмайди. Птолемей Лаг Б.ни тутиб бўйнига сиртмоқ солиб, қипяланғоч ҳолда Александр қўшини ўтадиган йўл бўйида қолдиради. Александр ўша йўлдан кетаётиб Б.га кўзи тушадида, ундан нега ўз қаримдоши ва подшоҳини ўлдирганини сўрайди. Шунда Б. Доронинг мулозимлари қуткуви б-н ҳамда Александрнинг кўнглини олиш учун шундай қилганини айтади. Александр ғазабланиб, Б.нинг бурун ва қулокларини кесишни, сўнг уни Экбатана (Ҳамадон)га юбориб, ўша ерда мидияликлар ва форслар кўз олдида қатл этишни буюради.
Баъзи олимларнинг (Ш. Камолиддинов) фикрича, Б. асир олинган жой ҳоз. Қашқадарё вилоятидаги Узунқир қалъаси харобаси ўрнида бўлган, бу қалъа чекинаётган суғдийларнинг бутун армиясини сиғдира олган. Амударёдаги Шўроб кечувидан Узунқир қалъасигача 240 км бўлиб, ўрта аср карвонлари учун 8 кунлик йўл бўлган. Юнонмакедон отряди бир неча ерда тўхтаб дам олгач, бу масофани 4 кунда босиб ўтган. Б. ўшанда Узунқирдан 650 м жан.да жойлашган маҳаллий ҳокимнинг қароргоҳи— Сангиртепа қалъасига яширинган бўлса керак.
Ад.: Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX—начала XIII вв., Т., 1996, с. 17; Арриан, Поход Александра, М.— Л., 1962.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.