Betanurlar detektori
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278–279-b. — ziyouz.com
Betanurlar detektori — yadro nurlanişini qayd qiluvçi asbob. B.n. d. sifatida, asosan, Geyger— Myuller gaz hisoblagiçlari işlatiladi. Gaz hisoblagiçida betanurlanişning ayrim zarralarini qayd qiliş mumkin. Gaz hisoblagiçining işlaş tarzi unda betanurlanişning har bir zarrasi hosil qilgan ionlaşiş tokini kuçaytirişga asoslangan. Gaz hisoblagiçi içiga ingiçka metall sim tortilgan metall yoki şişa silindrdan iborat (rasm). Silindr gazlar aralaşmasi b-n töldiriladi. Şişa silindrning yupqa metall qatlami b-n qoplangan içki sirti yuqori kuçlanişli batareyaning manfiy qutbiga ulanadi. Ikkinçi elektrod batareyaning musbat kugbiga R qarşilik orqali ulanadi. Betanurlaniş zarralari gaz hisoblagiçidan ötganda gaz ionlaşadi, natijada elektrodlar orasida razryad paydo böladi. Zanjirdan tok oka boşlaydi, hisoblagiçda kuçlaniş pasayadi, razryad sönadi. Şunday qilib, har bir zarra hisoblagiçda qisqa muddatli tok impulsini hosil qiladi. Bu tok impulsi elektron qurilmalarda kuçaytirilgaç, odatdagi elektromexanik xisobçi (numerator) yoki mikroampermetr milini harakatga keltiradi.
Sönggi paytlarda lyuminessensiyaga asoslangan dstektorlar ham işlatilmoqda. Lyuminessensiyalaniş krbiliyatiga ega bölgan (antratsen, stilben, tefenil, yodli natriy va b.) muhitdan zarra ötganda qisqa muddatli kuçeiz yoruğlik nuri paydo böladi. Bu yoruğlik nuri ssintillyatsion hisoblagiçda qayd qilinadi. Keyingi vaqtlarda B.n. d. sifatida germaniy, germaniylitiy kabi yarimötkazgiçlarning ba'zi radiatsion xususiyatlaridan ham foydalanilmoqda.
Ad:. Muxin K. N.. Eksperimentalnaya yadernaya fizika, M., 1974; Bekjonov R. B., Modda tuzilişi, T., 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕТАНУРЛАР ДЕТЕКТОРИ — ядро нурланишини қайд қилувчи асбоб. Б.н. д. сифатида, асосан, Гейгер— Мюллер газ ҳисоблагичлари ишлатилади. Газ ҳисоблагичида бетанурланишнинг айрим зарраларини қайд қилиш мумкин. Газ ҳисоблагичининг ишлаш тарзи унда бетанурланишнинг ҳар бир зарраси ҳосил қилган ионлашиш токини кучайтиришга асосланган. Газ ҳисоблагичи ичига ингичка металл сим тортилган металл ёки шиша цилиндрдан иборат (расм). Цилиндр газлар аралашмаси б-н тўлдирилади. Шиша цилиндрнинг юпқа металл қатлами б-н қопланган ички сирти юқори кучланишли батареянинг манфий қутбига уланади. Иккинчи электрод батареянинг мусбат кугбига R қаршилик орқали уланади. Бетанурланиш зарралари газ ҳисоблагичидан ўтганда газ ионлашади, натижада электродлар орасида разряд пайдо бўлади. Занжирдан ток ока бошлайди, ҳисоблагичда кучланиш пасаяди, разряд сўнади. Шундай қилиб, ҳар бир зарра ҳисоблагичда қисқа муддатли ток импульсини ҳосил қилади. Бу ток импульси электрон қурилмаларда кучайтирилгач, одатдаги электромеханик хисобчи (нумератор) ёки микроамперметр милини ҳаракатга келтиради.
Сўнгги пайтларда люминесценцияга асосланган дстекторлар ҳам ишлатилмоқда. Люминесценцияланиш крбилиятига эга бўлган (антрацен, стилбен, тефенил, йодли натрий ва б.) муҳитдан зарра ўтганда қисқа муддатли кучеиз ёруғлик нури пайдо бўлади. Бу ёруғлик нури сцинтилляцион ҳисоблагичда қайд қилинади. Кейинги вақтларда Б.н. д. сифатида германий, германийлитий каби яримўтказгичларнинг баъзи радиацион хусусиятларидан ҳам фойдаланилмоқда.
Ад:. Мухин К. Н.. Экспериментальная ядерная физика, М., 1974; Бекжонов Р. Б., Модда тузилиши, Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.