Bezak san'ati

Bezak san'ati — san'at turi; in-son atrofidagi moddiy muhitni şakllantiradi, badiiy bezaş uçun xizmat qiladi, unga estetik va ğoyaviy badiiy mazmun baxş etadi. B. s. insonning xizmatidagi buyumlarga bezak bölib, şu b-n bir qatorda insonga estetik, ğoyaviy va badiiy ta'sir körsatadi, in-son moddiy muhitining kurki, nafo-sati sifatida namoyon böladi. Asosiy sohalari: me'morlik b-n bevosita boğliq bölgan monumental bezak san'ati, jamoatçilik va ayrim şaxslar ehtiyoji uçun badiiy buyumlar tayyorlaş b-n boğliq bölgan amaliy san'at, bayram, tomoşa manzaralarini, sayrgohlarni, ekspozitsiyalarni, köpçilik e'tiboriga havola qilinadigan stend, vitrinalarni bezaş b-n boğliq bölgan bezaş san'ati, badiiy loyihalaşdan iborat bölgan dizayn.

B. s.ning rivoji juda qadim zamonlardan boşlanib, xalq ijodining muhim sohasiga aylangan. U tasviriy san'at, badiiy hunarmandlik sohalari, badiiy sanoat, şuningdek xalq ustalari, rassomlar, haykaltaroşlar, dizayn ustalari faoliyati b-n uzviy boğliq ravişda rivojlanadi. Inson juda qadim zamonlardan boşlab öz moddiy muhitini bezatiş iştiyoqida nafosatga in-tilgan. Odamlar böyniga munçoq, barmoğiga uzuk, qöliga bilaguzuk taqib özini bezatgan, keyinçalik kiyim-keçak, turar joylarini körkamlaştirişga intilgan. Şu tarzda asrlar mobaynida B. s . şakllangan (19-a.dan şu nom b-n atalgan). B. s mahsulotlari, asarlari bi-nolar, kişilar, ularning moddiy mu-hitini, turmuşda işlatiladigan narsalarni bezatişga, körkamlaştirişga xizmat qiladi, kişilarning moddiy va ma'naviy qiziqişlarini özida mujassamlaştiradi, turli tarixiy davrlarda öşa davrning badi-iy yönalişlari, uslublari (roman uslubi, gotika, barokko, klassitsizm, romantizm va b.) unga öz ta'sirini körsatadi. B. s. namunalari, ayniqsa, monumental B. s. asarlari köpçilikning e'tiborida böladi, u jamiyatniig didi şakllanişida ham muhim rol öynaydi. Jamoat, ma'muriy bi-nolar, saroylar, tomoşa zallari, restoran, çoyxonalarda naqqoşlik, öymakorlikdan taşqari tasviriy san'at körinişlari (devoriy rasm, mozaika, haykaltaroşlik asari, vitraj va b.) bezak vazifasini utaş b-n bir qatorda ma'lum ijtimoiy ğoyalarni qam tarğib qiladi, ifodalaydi. Jahonning eng yirik san'at arboblari monumental B. s. b-n ham şuğullanganlar (Leonardo da Vinçi, Rafa-el, Mikelanjelo jamoat binolarida, saroylarda ölmas asarlar qoldirganlar). Özbekiston hududida qadimdan yirik binolar (saroy va ibodatxonalar, keyinçalik masjid va madrasalar) ga bezak beriş san'ati rivojlangan. Xalq ustalari (naqqoş, öymakor va b.) B.s. b-n şuğullangan. Tuproq qal'a, Varaxşa, Afrosiyob, Bolalikte-pa va b. yodgorliklar, turli xildagi ku-lollik, kandakorlik, töqimaçilik kabi amaliy san'at turlarida ana şu san'-atning nodir namunalari saqlangan. Amir Temur va temuriylar davri, undan keyingi davrlarda ham B.s.ga oid nodir yodgorliklar yaratilgan.

20-a.da Özbekistonda B.s. yanada rivojlandi: Navoiy va Muqimiy teatrlari binolarining foye va zallari, Toşkent metropoliteni, Xalqlar döstligi saroyi va b. inşootlar be-zaklari va b. Ayniqsa mustaqillikdan söng bu san'atning yangi taraqqiyot davri boşlandi. Yangi qurilayotgan me'moriy binolar, madaniy inşootlar (içki va taşqi tomonlari). B.s. ning yutuqlari b-n bunyod etilmoqda, bezak xususiyatlari börttirilgan turli haykal va relyeflar yaratilmoqda.

Ne'mat Abdulpayev.