Bezaş san'ati

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193-b. — ziyouz.com

Bezaş san'ati — bezak san'ati sohasi. Köça, maydon, korxonalar hududini, jamoat binolari, parklarni bayramlarda yoki biror munosabat b-n vaqtinça, ma'lum muddatga möljallab bezatiş, namoyişlarga, sayillarga, turli xalq tantanalariga badiiy ruh beriş; şuningdek ekspozitsiya, vitrina, stend va ş. k.ni bezatiş. B. yeda me'morlik, tasviriy san'at, teatr san'ati, fotografiya, yoruğlik texnikasi vositalaridan foydalanib, san'atlar uyğunligining eng ommaviy namunalari yaratiladi. Mahobatli san'atda bezak mustahkam xom aşyolar (toş, metall, keramika, temir-beton)dan doimiy qilib işlansa, B. yeda vaqtinçalik, lekin estetik ta'sir körsatadigan darajada imkon boriça jozibali, be-jirim qilib tayyorlanadi. B. yeda xar bir asar, har bir köriniş öziga xos tak-rorlanmas bölişi kerak.

Yevropa mamlakatlarida, Şarqning ayrim mamlakatlari (ayniqsa, Xitoy, Yaponiya)da B. s. san'at sohasi sifatida xalq sayillari, diniy marosimlar, turli tantanalar va namoyişlar tarixi b-n boğliq ravişda şakllandi, ri-voj topdi. Yevropada Uyğoniş da vridan bezatuvçilarning roli ortdi (Leonardo da Vinçi, P. Rubens kabi atoqli rassomlar B. s. soxasida xam samarali ijod kdlganlar). Rossiyada Pyotr I davridan saroy tantanalariga maxsus bezatuvçi rassomlar jalb qilindi. Fransuz inqilobi va Parij kommunasi tantanalarida B. s. siyosiy taşviqot vositasiga aylandi. 20-a. da B. yeda texnikaning roli ortdi, ayniqsa, elektrotexnikadan keng foydalaiiladigan bölindi, muzey va körgazma eks-pozitsiyalarida bezaş usullarini takomillaştirişga alohida e'tibor qilindi. B. sdan köproq tijorat maq-sadlarida foydalaniladi, u tinçlik, ijtimoiy taraqqiyot va demokratiya uçun kuraş vositasi sifatida xizmat qilmoqda.

Özbekistonda B. s. qadimdan mavjud. Tarixiy manbalar, qölyozma kitoblardagi ma'lumotlarga köra, katta saroylar devorlari mahobatli rasmlar b-n bezatilgan bölib, bu rasmlar ham bezak, ham targibot vazifasini bajargan. Örta asrlarda ham Özbekiston hududida B. s. yuksak taraqqiy etgan. Samarqand, Buxoro, Xiva va b. me'morlik yod-gorliklarida şu san'at ruhi saqpangan. Özbekiston B. s. ustalari milliy an'analarni rivojlantirib, zamonaviy bezaş uslublaridan samarali foydalanmoqda (mas, Özbekiston Mustaqilligi kuni, Navröz bayrami va b.).

Ne'mat Abdullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БЕЗАШ САНЪАТИ — безак санъати соҳаси. Кўча, майдон, корхоналар ҳудудини, жамоат бинолари, паркларни байрамларда ёки бирор муносабат б-н вақтинча, маълум муддатга мўлжаллаб безатиш, намойишларга, сайилларга, турли халқ тантаналарига бадиий руҳ бериш; шунингдек экспозиция, витрина, стенд ва ш. к.ни безатиш. Б. еда меъморлик, тасвирий санъат, театр санъати, фотография, ёруғлик техникаси воситаларидан фойдаланиб, санъатлар уйғунлигининг энг оммавий намуналари яратилади. Маҳобатли санъатда безак мустаҳкам хом ашёлар (тош, металл, керамика, темир-бетон)дан доимий қилиб ишланса, Б. еда вақтинчалик, лекин эстетик таъсир кўрсатадиган даражада имкон борича жозибали, бе-жирим қилиб тайёрланади. Б. еда хар бир асар, ҳар бир кўриниш ўзига хос так-рорланмас бўлиши керак.

Европа мамлакатларида, Шарқнинг айрим мамлакатлари (айниқса, Хитой, Япония)да Б. с. санъат соҳаси сифатида халқ сайиллари, диний маросимлар, турли тантаналар ва намойишлар тарихи б-н боғлиқ равишда шаклланди, ри-вож топди. Европада Уйғониш да вридан безатувчиларнинг роли ортди (Леонардо да Винчи, П. Рубенс каби атоқли рассомлар Б. с. сохасида хам самарали ижод кдлганлар). Россияда Пётр I давридан сарой тантаналарига махсус безатувчи рассомлар жалб қилинди. Француз инқилоби ва Париж коммунаси тантаналарида Б. с. сиёсий ташвиқот воситасига айланди. 20-а. да Б. еда техниканинг роли ортди, айниқса, электротехникадан кенг фойдалаииладиган бўлинди, музей ва кўргазма экс-позицияларида безаш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қилинди. Б. сдан кўпроқ тижорат мақ-садларида фойдаланилади, у тинчлик, ижтимоий тараққиёт ва демократия учун кураш воситаси сифатида хизмат қилмоқда.

Ўзбекистонда Б. с. қадимдан мавжуд. Тарихий манбалар, қўлёзма китоблардаги маълумотларга кўра, катта саройлар деворлари маҳобатли расмлар б-н безатилган бўлиб, бу расмлар ҳам безак, ҳам таргибот вазифасини бажарган. Ўрта асрларда ҳам Ўзбекистон ҳудудида Б. с. юксак тараққий этган. Самарқанд, Бухоро, Хива ва б. меъморлик ёд-горликларида шу санъат руҳи сақпанган. Ўзбекистон Б. с. усталари миллий анъаналарни ривожлантириб, замонавий безаш услубларидан самарали фойдаланмоқда (мас, Ўзбекистон Мустақиллиги куни, Наврўз байрами ва б.).

Неъмат Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.