Bezgak

Bezgak (ital. malaria, mala aria — badböy havo) — bezgak plazmodiylari qözğatadigan invazion kasallik; isitma tutişi, qonda jiddiy özgarişlar sodir bulişi, kamqonlik, jigar va taloqning kattalaşuvi b-n keçadi. B. plaz-modiysi tört xil, şunga köra B.ning uç kunlik, tört kunlik, tropik va Afrika xillari bor. B. plazmodiysi B. çivini va odam organizmida köpayib, rivojlanadi. Kasallik manbai bemor va B. çivini (asosan urğoçisi) hisoblanadi. B. plazmodiysi B. b-n oğrigan bemor organizmida jinssiz (şizogoniya), kasallikni taşib yuruvçi — anofeles çivini tanasida esa jinsiy yöl b-n rivojlanadi. Kasallik soğlom odamga çivin çaqqanda, odam organizmiga uning sölagi orqali qözğatuvçilar tuşganda yuqadi. Qon oqimi b-n ular jigarga tuşadi, bu yerda rivojlanişning birinçi (töqima) sikli röy beradi, söngra yana qonga tuşadi va erit-rotsitlar içiga kirib oladi, bu yerda ikkinçi (eritrotsitar) rivojlaniş sikli ötib, eritrotsitlarning parçalanişi va qonga köp miqsorda qözğatuvçilar çiqişi b-n tugallanadi, bu odamni isitma tutişi b-n ötadi. Qözğatuvçi odam organizmida 10—14 kungaça (ba'zan, bir yilgaça va bundan köproq) bölib, kasallik belgilarini qözğatmasligi mumkin (inkubatsion yoki yaşirin davr). Kasallik tösatdan boşlanadi: bemorni isitma tutib, junjiydi, qalti-raydi (u ba'zan şu qadar qatgiq qalti-raydiki, hetto ustiga issiq körpa yopilganda ham sovuq qotadi), keyin kdlti-raş bosilib, harorat kötariladi (41 — 41,5°), bemor böriqib, qizarib ketadi, nafas olişga qiynalib, halloslaydi, boşi qattiq oğriydi. Isitma bir neça soat tutadi. Söngra harorati tez pasa-yib, ba'zan bir maromga tuşadi; şu payt bemor qattiq terlaydi, ertasiga özini soğlom ğis qiladi. Keyin yana isitma tutadi; uç kunlik B.da — ikki kunda bir marta, tört kunlik B.da — har uç kunda bir marta, tropik B.da — köpinça kun sayin isitma tutib turadi. Isitma tutayotgan bemorning qoni tekşirilganda, B. plazmodiylarini topiş mumkin. B. tutavergaç, plazmodiylar qizil qon tanaçalari (eritrotsitlar)ni parçalaşi sa-babli bemor kamqon bölib qoladi, ta-loği va jigari kattalaşadi, oq qon ta-naçalari (leykotsitlar) ança kamayadi. B. davolanmay qolib, kasallik uzoq davom etganda tinkani quritib, mehnat qobiliyatini susaytiradi, bolalar ösiş va ri-yujlanişdan orqada qoladi. Bemor öz vaqtida davolanmasa yoki çaladavolansa, B.ka boşqa kasalliklar qöşiladi. B.ning oğir şakli b-n oğriganlarda, şuningdek bo-lalarda koma holati, ba'zan ölim yuz berişi mumkin. Bemor barvaqt töğri davolangavda soğliğiga pugur yetmaydi, undan atrofdagi kişilarga B. çivinlari orqali kasallik yuqiş ehtimoli yöqoladi. Isitmaning xurujiga, taloqning katta-laşganiga, çap biqin sohasida oğriq turişi va badan za'faron tus olişiga qarab, bemorda B. bor deb taxmin qiliş mumkin. Ammo B.ni aniq biliş uçun bemordan qon olib, mikroskopda tekşiriş şart. Bemorni vraç davolaydi. Unga tinç şaroit va yaxşi parvariş zarur. Kasallikning oldini olişda asosiy e'ti-bor bemorlarni erta aniqlaş va davolaşga qaratilgan bölişi kerak.

B. çivini köp uçraydigan joylarda himoya kiyim-boşi va çivinni keltirmaydigan dori vositalaridan foydalaniş lozim.

Şonosir Şovahobov.