Bibixonim jome masjidi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300–302-b. — ziyouz.com
Bibixonim jome masjidi - Samarqanddagi me'moriy yodgorlik (1399—1404). Amir Temurning katta xotini Bibixonim (asli Saroymulk xonim) nomi b-n boğliq. Amir Temur farmoni b-n qurilgan. Masjidni kurgan usta va me'morlarning nomlari noma'lum. Masjid hovlisining sahni 63,8x76,0 m bölib, tört tomondan ravoq va peştoklar b-n öralgan. Uning umumiy sahni 167x109 m, burçaklarida baland minoralar bölgan. Zilzilalar ta'sirida astasekin yemirilib vayron bölgan, faqat şim.ğarbiy minoraning pastki qismigina saqlanib qolgan, bal. 18,2 m. Poydevori xarsang toşdan, devorlari pişiq ğiştdan işlangan (qalinligi 4,5 m).
Masjidning bir-biri b-n boğlangan 6 ta me'moriy bölaklari saqlanib qolgan. Bular hovlining törida mehrobli va baland peştoqli bino, ikki yonida uning kiçik nusxasi, poyida masjidning ikkiga bölingan peştoqi va şim.ğarb tomonda minoradir. Ilgari bu bölaklar 3 qator oq marmar ustunli, yengil ravoqli bostirmaayvonlar b-n birlaşgan va ular tepasida gumbazçalar (400 ta) bölgan. Ustunlar 480 ta (oraliği 3,5 m) bölib, tagkursili, tanasi öyma naqş, tepasi kalla muqarnaslar b-n bezalgan (ular tuproq ostiga kumilib ketgan, arxeologik qidiruv işlari natijasida ustunlar, tagkursilar va mayda kosaçalardan iborat muqarnasli ustun qoşi topilgan). Hovlining har ikki yonida taşqi darvozaga ega bulgan turtta peştokli darvozaxonasi bor. Masjidning hovli sahniga marmar toştaxtaçalar yotqizilgan. Hovli örtasida marmar toşdan yasalgan ulkan lavh (Qur'on öqiladigan maxsus kursi) bulib, u dastlab asosiy bino içida turgan (1875 y.da katta gumbazning qulaşidan xavflanib, hovli örtasiga çiqarib qöyilgan). Atrofiga nafis hoşiyalar çizilgan, muqarnaslar, ösimliksimon nakşlar va yozuvlar b-n bezalgan lavh Amir Temurning nabirasi Uluğbek farmoniga binoan 15-a. urtalarida yasalgan. Unga «Sultoni azim, oliy himmatli xoqon, dindiyonat homiysi, Xanafiya mazhabiningposboni, aslzoda sulton, ibni sulton, amiri mö'minin Uluğbek Köragon», deb bitilgan.
Masjidga kiraverişdagi peştoqning yuqori qismi 1897 y.gi zilzila paytida qulagan (qolgan qismining bal. 33 m, kengligi 46 m). Peştoq mahobatli bölib, örtasida kengligi 18,8 m li ravoq bor. Yon tomonlaridagi minoralar peştoqdan baland. Peştoqning içki tomonida kiçikroq (ikkinçi) ravoq örnaşgan. Unda öyma marmar hoşiyali darvoza bölgan. Uning ustidagi lavhada masjidning qurilgan yili va Amir Temur şajarasi yozilgan (1897 y.gi zilzilada katta peştoq ravoği qulab tuşgan). Qöş tabaqali darvoza yetti xil metall qotişmasi— «hafti juş»dan yasalgan (keyinçalik yöqolib ketgan). Peştoqning yon qanotlarida ikkita aylanma zina bölgan. Zinadan yuqoriga—kungura ravoqli maydonçaga çiqilib, undan minoraga ötilgan. Peştoqning keng yuzasi jilvali koşinlar, rangbarang, qalqon şaklidagi naqşlar b-n bezatilgan (hozir peştoqning koşinlari tuşib ketgan. Peştoqning saqlanib qolgan qismi yorilib, devordan ajralib qolgan). Masjidning asosiy (mehrobli) binosi Amir Temur zamonasining me'moriy uslublari haqida töliq tasavvur beradi. Şarafiddin Ali Yazdiyning «Agar osmon gumbazi bölmaganda masjid gumbazi olamda yagona bölar edi», degan mubolağasi bejiz emas. Asosiy binoning old tomonida peştoq, markazida ravoq va burçaklarida ikkita köp qirrali minora bor. Peştoq orqasidagi xona oddiy, ammo salobatli handasiy şakllar yiğindisi (kubsimon prizma, xonaning sakkiz qirrali qismi ustiga tuşgan poygumbaz va gumbaz)dan iborat. Kubsimon prizma binoning asosiy hajmi bölib, tomonlari 14,6 m ga teng. Uning ustida xona devorlari böylab ötuvçi ravoqlardan iborat 8 qirrali prizma bor. Gumbazning doirali asosiga poygumbaz tutaştirilgan. Poygumbaz sirtiga Qur'on oyatlari bitilib, usti feruza koşinlar b-n pardozlangan gumbaz b-n berkitilgan (qoldiği körinib turibdi). Uning kiriş tomonlari ham boş peştoq kabi rangbarang koşinlar b-n qoplangan, sopol ğiştçalar yotiq, sirlangan rangli ğiştçalar tik terilgan. Asosiy naqş şakllari tiniq, lojuvard ğiştçalardan terilib, ularning oraliği zangori ğiştçalar, oq toşlar b-n tuldirilgan. Oddiy handasiy şakllar va peçak kabi çirmaşib ketgan yozuvlar bino bezagining tarkibiy qismini taşkil etadi. Mehrobli binoning baland minoralari sathi 4 burçakli kiçik namoyonlarga bölingan. Handasiy şakl va islimiy naqşlar (turli ranglarda) namoyonlarni bezagan. Ular koşinkorlik uslubida işlangan. Peştoq devorining yuzasi kesma koşin b-n qoplangan. Koşinkor bezakning har bir bölagi, gullarning özaklari, kosaçalari, poyalari, gunçalari va barglari maxsus zaminkoşinlar parçasidan alohida kesib olingan, sopolçalar oraliq qoddirmay bir-biriga moye joylaştirilgan. Bu koşinlar (ayniqsa kök ranglilari) tiniq şişa kabi yaltirab turadi. Masjid yonidagi ikki kiçik bino mehrobli xonaning asosan kiçik hajmdagi takrori bölsada, nakşlarning soddaligi va gumbazning kungiradorligi b-n farqlanadi. Masjidning içki qismini pardozlaşda naqqoşlik bezaklari qatorida zarhal börtma naqşlardan keng foydalanilgan. Masjiddagi köp qirrali yulduzlar, 3 qavatli xatlar öyilgan lavhalar jajji muqarnaslar b-n bezalgan, hoşiyalar oq toşdan yönilgan. Tarixnavis Ibn Arabşohning şahodat berişiça, Jome masjidi mahobatidan hayratga kelgan zamondoşlari «Obidalarimiz avlodlarga bizning kimligimizdan darak beradi», deb ğurur b-n jar solişgan ekan.
1868 y.da podşo Rossiyasi qöşinlari Samarqandni qamal qilganda B.j.m. töp öqidan vayron bölgan. Vayrona holda bölsa ham masjidning me'moriy şakllari serhaşamligi, bezaklarining nafisligi b-n kişi diqqatini jalb qilib kelgan. Undagi rangbarang naqşlarda öşa davr xalq ustalarining nozik didi va yuksak mahoratidan darak beradi.
Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng Özbekiston Respublikasi prezidenti Islom Karimov taşabbusi b-n ötmişimizning boşqa me'moriy yodgorliklari qatori B.j.m. ni tiklaşga alohida e'tibor berildi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining «Amir Temur tavalludining 660 yilligini nişonlaş» haqidagi qarori (1994 y. 29 dek.)ga binoan me'moriy majmuada ta'mir işlari olib borilmoqda.
Ad.: Zohidov P., Temur davrining me'moriy qahkaşoni, T., 1996.
Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИБИХОНИМ ЖОМЕ МАСЖИДИ - Самарқанддаги меъморий ёдгорлик (1399—1404). Амир Темурнинг катта хотини Бибихоним (асли Сароймулк хоним) номи б-н боғлиқ. Амир Темур фармони б-н қурилган. Масжидни курган уста ва меъморларнинг номлари номаълум. Масжид ҳовлисининг саҳни 63,8x76,0 м бўлиб, тўрт томондан равоқ ва пештоклар б-н ўралган. Унинг умумий саҳни 167x109 м, бурчакларида баланд миноралар бўлган. Зилзилалар таъсирида астасекин емирилиб вайрон бўлган, фақат шим.ғарбий миноранинг пастки қисмигина сақланиб қолган, бал. 18,2 м. Пойдевори харсанг тошдан, деворлари пишиқ ғиштдан ишланган (қалинлиги 4,5 м).
Масжиднинг бир-бири б-н боғланган 6 та меъморий бўлаклари сақланиб қолган. Булар ҳовлининг тўрида меҳробли ва баланд пештоқли бино, икки ёнида унинг кичик нусхаси, пойида масжиднинг иккига бўлинган пештоқи ва шим.ғарб томонда минорадир. Илгари бу бўлаклар 3 қатор оқ мармар устунли, енгил равоқли бостирмаайвонлар б-н бирлашган ва улар тепасида гумбазчалар (400 та) бўлган. Устунлар 480 та (оралиғи 3,5 м) бўлиб, тагкурсили, танаси ўйма нақш, тепаси калла муқарнаслар б-н безалган (улар тупроқ остига кумилиб кетган, археологик қидирув ишлари натижасида устунлар, тагкурсилар ва майда косачалардан иборат муқарнасли устун қоши топилган). Ҳовлининг ҳар икки ёнида ташқи дарвозага эга булган туртта пештокли дарвозахонаси бор. Масжиднинг ҳовли саҳнига мармар тоштахтачалар ётқизилган. Ҳовли ўртасида мармар тошдан ясалган улкан лавҳ (Қуръон ўқиладиган махсус курси) булиб, у дастлаб асосий бино ичида турган (1875 й.да катта гумбазнинг қулашидан хавфланиб, ҳовли ўртасига чиқариб қўйилган). Атрофига нафис ҳошиялар чизилган, муқарнаслар, ўсимликсимон накшлар ва ёзувлар б-н безалган лавҳ Амир Темурнинг набираси Улуғбек фармонига биноан 15-а. урталарида ясалган. Унга «Султони азим, олий ҳимматли хоқон, диндиёнат ҳомийси, Ханафия мазҳабинингпосбони, аслзода султон, ибни султон, амири мўъминин Улуғбек Кўрагон», деб битилган.
Масжидга кираверишдаги пештоқнинг юқори қисми 1897 й.ги зилзила пайтида қулаган (қолган қисмининг бал. 33 м, кенглиги 46 м). Пештоқ маҳобатли бўлиб, ўртасида кенглиги 18,8 м ли равоқ бор. Ён томонларидаги миноралар пештоқдан баланд. Пештоқнинг ички томонида кичикроқ (иккинчи) равоқ ўрнашган. Унда ўйма мармар ҳошияли дарвоза бўлган. Унинг устидаги лавҳада масжиднинг қурилган йили ва Амир Темур шажараси ёзилган (1897 й.ги зилзилада катта пештоқ равоғи қулаб тушган). Қўш табақали дарвоза етти хил металл қотишмаси— «ҳафти жуш»дан ясалган (кейинчалик йўқолиб кетган). Пештоқнинг ён қанотларида иккита айланма зина бўлган. Зинадан юқорига—кунгура равоқли майдончага чиқилиб, ундан минорага ўтилган. Пештоқнинг кенг юзаси жилвали кошинлар, рангбаранг, қалқон шаклидаги нақшлар б-н безатилган (ҳозир пештоқнинг кошинлари тушиб кетган. Пештоқнинг сақланиб қолган қисми ёрилиб, девордан ажралиб қолган). Масжиднинг асосий (меҳробли) биноси Амир Темур замонасининг меъморий услублари ҳақида тўлиқ тасаввур беради. Шарафиддин Али Яздийнинг «Агар осмон гумбази бўлмаганда масжид гумбази оламда ягона бўлар эди», деган муболағаси бежиз эмас. Асосий бинонинг олд томонида пештоқ, марказида равоқ ва бурчакларида иккита кўп қиррали минора бор. Пештоқ орқасидаги хона оддий, аммо салобатли ҳандасий шакллар йиғиндиси (кубсимон призма, хонанинг саккиз қиррали қисми устига тушган пойгумбаз ва гумбаз)дан иборат. Кубсимон призма бинонинг асосий ҳажми бўлиб, томонлари 14,6 м га тенг. Унинг устида хона деворлари бўйлаб ўтувчи равоқлардан иборат 8 қиррали призма бор. Гумбазнинг доирали асосига пойгумбаз туташтирилган. Пойгумбаз сиртига Қуръон оятлари битилиб, усти феруза кошинлар б-н пардозланган гумбаз б-н беркитилган (қолдиғи кўриниб турибди). Унинг кириш томонлари ҳам бош пештоқ каби рангбаранг кошинлар б-н қопланган, сопол ғиштчалар ётиқ, сирланган рангли ғиштчалар тик терилган. Асосий нақш шакллари тиниқ, ложувард ғиштчалардан терилиб, уларнинг оралиғи зангори ғиштчалар, оқ тошлар б-н тулдирилган. Оддий ҳандасий шакллар ва печак каби чирмашиб кетган ёзувлар бино безагининг таркибий қисмини ташкил этади. Меҳробли бинонинг баланд миноралари сатҳи 4 бурчакли кичик намоёнларга бўлинган. Ҳандасий шакл ва ислимий нақшлар (турли рангларда) намоёнларни безаган. Улар кошинкорлик услубида ишланган. Пештоқ деворининг юзаси кесма кошин б-н қопланган. Кошинкор безакнинг ҳар бир бўлаги, гулларнинг ўзаклари, косачалари, поялари, гунчалари ва барглари махсус заминкошинлар парчасидан алоҳида кесиб олинган, сополчалар оралиқ қоддирмай бир-бирига мое жойлаштирилган. Бу кошинлар (айниқса кўк ранглилари) тиниқ шиша каби ялтираб туради. Масжид ёнидаги икки кичик бино меҳробли хонанинг асосан кичик ҳажмдаги такрори бўлсада, накшларнинг соддалиги ва гумбазнинг кунгирадорлиги б-н фарқланади. Масжиднинг ички қисмини пардозлашда наққошлик безаклари қаторида зарҳал бўртма нақшлардан кенг фойдаланилган. Масжиддаги кўп қиррали юлдузлар, 3 қаватли хатлар ўйилган лавҳалар жажжи муқарнаслар б-н безалган, ҳошиялар оқ тошдан йўнилган. Тарихнавис Ибн Арабшоҳнинг шаҳодат беришича, Жоме масжиди маҳобатидан ҳайратга келган замондошлари «Обидаларимиз авлодларга бизнинг кимлигимиздан дарак беради», деб ғурур б-н жар солишган экан.
1868 й.да подшо Россияси қўшинлари Самарқандни қамал қилганда Б.ж.м. тўп ўқидан вайрон бўлган. Вайрона ҳолда бўлса ҳам масжиднинг меъморий шакллари серҳашамлиги, безакларининг нафислиги б-н киши диққатини жалб қилиб келган. Ундаги рангбаранг нақшларда ўша давр халқ усталарининг нозик диди ва юксак маҳоратидан дарак беради.
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг Ўзбекистон Республикаси президенти Ислом Каримов ташаббуси б-н ўтмишимизнинг бошқа меъморий ёдгорликлари қатори Б.ж.м. ни тиклашга алоҳида эътибор берилди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар маҳкамасининг «Амир Темур таваллудининг 660 йиллигини нишонлаш» ҳақидаги қарори (1994 й. 29 дек.)га биноан меъморий мажмуада таъмир ишлари олиб борилмоқда.
Ад.: Зоҳидов П., Темур даврининг меъморий қаҳкашони, Т., 1996.
Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.