Bibixonim madrasasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302-b. — ziyouz.com
Bibixonim madrasasi – Amir Temurning katta xotini Bibixonim (Saroymulk xonim) «öz onasi şarafi»ga (Klavixo) 14-a. oxirida Samarqandda qurdirgan Madrasa. Sayyoh, olim A. Vamberi ta'kidlaşiça, bu madrasada 1000 ga yaqin talaba öqigan.
B. m. Bibixonim jome mayejidinint kiriş peştoği qarşisida joylaşgan. Lekin jome mayejididan oldin qurilgan. Saroy tarixçisi Ğiyosiddin Alining «Amir Temur 1399 y. 10 mayda madrasada töxtab ötganligi» haqidagi ma'lumoti şundan dalolat beradi. Tarixnavis Fasih Havofiy (1375— 1442) ta'kidlaşiça, Amir Temur jome masjidi qurilişini kelib körarkan, me'moriy majmuada mutanosiblik buzilganligi—Madrasa peştoği va ayvoni jome mayejidga nisbatan balandroq va qiyaroq bölib qolganligi uçun darğazab böladi va me'morlar (Xoja Mahmud Dovud va Muhammad Jald)ni jazoladi. Arxeologik qazişlar ham şu nomutanosiblikni tasdiqlaydi. Bino peştoği qançalik mahobatli bölmasin, uning qarşisidagi binoga monand emasligi közga taşlanib qolgan. Me'moriy uslub talabiga köra, nomaqbul tuşgan Madrasa peştoği buzib taşlaşga mahkum böldi. Şuning uçun ham keyingi ayerlarda Madrasa qoldiqlari buzib taşlandi.
B. m. yonida unga «qöş» uslubda Tuman ogo xonaqohi qurilgan. Tarixiy manbalar bu xonaqoh ham 1399 y.dan oldin bunyod etilganligi haqida ma'lumot beradi. Çortokli keng xonaqoh, tepasi baland gumbaz b-n boğlangan. Devorlariga manzara naqşin gullar, serhaşam bezaklar işlangan. 4 tarafidagi keng derazalar—tobadonlar va eşiklar orqali xonaqoh juda yaxşi yoritilgan. Ostidagi tagxona—sardoba esa kiçikroq bölib, devorlari yirik kulrang toştaxtalar b-n bezatilgan. Tagxonada bir neça toş tobutlar saqlangan. 1875 y. zilzilasi natijasida tagxona gumbazçasi öpirilib, pastda toştobutlar borligi ma'lum böldi. Şu vaqgdan boşlab aholi orasida bu tobutlardan biri Bibixonimga tegişli degan ovoza tarkaldi. 1941 y.da ötkazilgan arxeologik tadqiqotlar göyo bu rivoyatni tasdiklagandek böldi. Şu sababli yaqingaça uşbu xonaqoh Bibixonim maqbarasi deb yuritilgan.
Keyingi tadqiqotlar bu muammoga aniklik kiritdi. Bibixonim (Saroymulk xonim) Amir Temur vafotidan keyingi böhron yillarida zaharlab öldirilgan. Bu binodagi ayol jasadi esa mömiyolangan (demak, uzoq joydan keltirilgan) va antropolog aniqlaşiça, örta yoşlardagi, soçlari qora va jingalak qandaydir boşqa ayol ekan.
Tuman oğo xonaqohi Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati b-n 1996 y.da ta'mir etilgan.
Ad.: Zohi dov P., Temur davrining me'moriy qahkaşoni. T., 1996.
Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИБИХОНИМ МАДРАСАСИ – Амир Темурнинг катта хотини Бибихоним (Сароймулк хоним) «ўз онаси шарафи»га (Клавихо) 14-а. охирида Самарқандда қурдирган Мадраса. Сайёҳ, олим А. Вамбери таъкидлашича, бу мадрасада 1000 га яқин талаба ўқиган.
Б. м. Бибихоним жоме маежидининт кириш пештоғи қаршисида жойлашган. Лекин жоме маежидидан олдин қурилган. Сарой тарихчиси Ғиёсиддин Алининг «Амир Темур 1399 й. 10 майда мадрасада тўхтаб ўтганлиги» ҳақидаги маълумоти шундан далолат беради. Тарихнавис Фасиҳ Ҳавофий (1375— 1442) таъкидлашича, Амир Темур жоме масжиди қурилишини келиб кўраркан, меъморий мажмуада мутаносиблик бузилганлиги—Мадраса пештоғи ва айвони жоме маежидга нисбатан баландроқ ва қияроқ бўлиб қолганлиги учун дарғазаб бўлади ва меъморлар (Хожа Маҳмуд Довуд ва Муҳаммад Жалд)ни жазолади. Археологик қазишлар ҳам шу номутаносибликни тасдиқлайди. Бино пештоғи қанчалик маҳобатли бўлмасин, унинг қаршисидаги бинога монанд эмаслиги кўзга ташланиб қолган. Меъморий услуб талабига кўра, номақбул тушган Мадраса пештоғи бузиб ташлашга маҳкум бўлди. Шунинг учун ҳам кейинги аерларда Мадраса қолдиқлари бузиб ташланди.
Б. м. ёнида унга «қўш» услубда Туман ого хонақоҳи қурилган. Тарихий манбалар бу хонақоҳ ҳам 1399 й.дан олдин бунёд этилганлиги ҳақида маълумот беради. Чортокли кенг хонақоҳ, тепаси баланд гумбаз б-н боғланган. Деворларига манзара нақшин гуллар, серҳашам безаклар ишланган. 4 тарафидаги кенг деразалар—тобадонлар ва эшиклар орқали хонақоҳ жуда яхши ёритилган. Остидаги тагхона—сардоба эса кичикроқ бўлиб, деворлари йирик кулранг тоштахталар б-н безатилган. Тагхонада бир неча тош тобутлар сақланган. 1875 й. зилзиласи натижасида тагхона гумбазчаси ўпирилиб, пастда тоштобутлар борлиги маълум бўлди. Шу вақгдан бошлаб аҳоли орасида бу тобутлардан бири Бибихонимга тегишли деган овоза таркалди. 1941 й.да ўтказилган археологик тадқиқотлар гўё бу ривоятни тасдиклагандек бўлди. Шу сабабли яқингача ушбу хонақоҳ Бибихоним мақбараси деб юритилган.
Кейинги тадқиқотлар бу муаммога аниклик киритди. Бибихоним (Сароймулк хоним) Амир Темур вафотидан кейинги бўҳрон йилларида заҳарлаб ўлдирилган. Бу бинодаги аёл жасади эса мўмиёланган (демак, узоқ жойдан келтирилган) ва антрополог аниқлашича, ўрта ёшлардаги, сочлари қора ва жингалак қандайдир бошқа аёл экан.
Туман оғо хонақоҳи Амир Темур таваллудининг 660 йиллиги муносабати б-н 1996 й.да таъмир этилган.
Ад.: Зоҳи дов П., Темур даврининг меъморий қаҳкашони. Т., 1996.
Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.