Bihar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 395–396-b. — ziyouz.com
Bihar — Hindistonning şim. şarqidagi ştat. Nepal b-n çegaradoş. Mayd. 174 ming km2. Aholisi 86,3 mln. kişi (1990-y.lar örtalari). Ma'muriy markazi — Patna ş. B.ning şim. qismi HindGang tekisligida, jan. esa ÇxotaNagpur toğligining şarqiy qismida (1000 m dan baland) joylaşgan. Iqlimi tropik, musson iqpim. Qişi quruq, yozi seryoğin. Örtaça yillik yogin 1000 mm. Tuproği şim.da allyuvial, jan. da qizil laterit tuproqlar. Tekislik qismi özlaştirilgan. Bambukzorlar uçraydi, toğli r-nlarida aksariyat barg taşlovçi aralaş tropik örmonlar (sal, albitsiya, akatsiya va b.) usadi.
B. asosan agrar ştat. Konçilik sanoati asosida oğir sanoat ham rivojlangan. Hududining qariyb yarmi ekinzor, şundan bir qismi suğoriladigan yerlar. Asosiy q. x. ekini — şoli. Şuningdek makkajöxori, buğdoy, arpa, tamaki va köknor, dukkakli va moyli ekinlar ham ekiladi. B. mamlakatda jut va kartoşka yetiştirişda salmoqli örin tutadi. Tekisliklarda şakarqamiş ekiladi. Çorvaçilikda köproq koramol, şuningdek iş hayvoni sifatida foydalaniş uçun buyvol (suv sigiri) boqiladi. Örmon mahsulotlari va lok yiğiladi.
Fabrikazavod işçilarining aksariyati maşinasozlik, metallsozlik, kimyo sanoatida band. Şakarqand sanoati ham rivojlangan. Jut, ip gazlama fkalari, tamaki korxonalari bor. Kömir (Damodor havzasi), kokslanadigan kumir, temir va mis rudasi, slyuda, uran xom aşyosi, boksit qazib çiqariladi. Gandak va Kosi daryolarida gidrotexnika inşootlari, Bokaroda metallurgiya k-ti, Rançida oğir maşinasozlik z-di qurilgan. Jamşedpurda metallurgiya k-ti, oğir maşinasozlik korxonalari bor. Baraunida neft z-di qurilgan.
B. tarixiy viloyat, hind madaniyati va davlatçiligining muhim markazi. Mil. av. 6-a.da B.ning jan.da Magadxa davlati vujudga kelgan. Öşa davrda B. iqtisodiy va madaniy jihatdan Hindistonning eng rivojlangan qismi sanalgan. Rivoyatlarga köra buddizm va jaynizm uşa yerda paydo bölgan. 6-a. dan B. mustaqil siyosiy ahamiyatini yöqota boşlagan. 12-a. oxirida Dehli sultonlmgitarkibigakiritilgan. 16— 17-a.larda Boburiylar davlati, 18-a.da Bengaliya davlati (navobligi) tarkibida bulgan. 1757—65 y.larda inglizlarning OstIndiya kompaniyasiga böysungan. Ingliz mustamlaka xukmronligi davrida B. mamlakatning eng qoloq r-nlaridan biriga aylangan. 1911 y. provinsiya (viloyat) huquqini olgan. 1950 y.dan B. Hindiston Respublikasining ştati.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИҲАР — Ҳиндистоннинг шим. шарқидаги штат. Непал б-н чегарадош. Майд. 174 минг км2. Аҳолиси 86,3 млн. киши (1990-й.лар ўрталари). Маъмурий маркази — Патна ш. Б.нинг шим. қисми ҲиндГанг текислигида, жан. эса ЧхотаНагпур тоғлигининг шарқий қисмида (1000 м дан баланд) жойлашган. Иқлими тропик, муссон иқпим. Қиши қуруқ, ёзи серёғин. Ўртача йиллик ёгин 1000 мм. Тупроғи шим.да аллювиал, жан. да қизил латерит тупроқлар. Текислик қисми ўзлаштирилган. Бамбукзорлар учрайди, тоғли р-нларида аксарият барг ташловчи аралаш тропик ўрмонлар (сал, альбиция, акация ва б.) усади.
Б. асосан аграр штат. Кончилик саноати асосида оғир саноат ҳам ривожланган. Ҳудудининг қарийб ярми экинзор, шундан бир қисми суғориладиган ерлар. Асосий қ. х. экини — шоли. Шунингдек маккажўхори, буғдой, арпа, тамаки ва кўкнор, дуккакли ва мойли экинлар ҳам экилади. Б. мамлакатда жут ва картошка етиштиришда салмоқли ўрин тутади. Текисликларда шакарқамиш экилади. Чорвачиликда кўпроқ корамол, шунингдек иш ҳайвони сифатида фойдаланиш учун буйвол (сув сигири) боқилади. Ўрмон маҳсулотлари ва лок йиғилади.
Фабриказавод ишчиларининг аксарияти машинасозлик, металлсозлик, кимё саноатида банд. Шакарқанд саноати ҳам ривожланган. Жут, ип газлама фкалари, тамаки корхоналари бор. Кўмир (Дамодор ҳавзаси), коксланадиган кумир, темир ва мис рудаси, слюда, уран хом ашёси, боксит қазиб чиқарилади. Гандак ва Коси дарёларида гидротехника иншоотлари, Бокарода металлургия к-ти, Ранчида оғир машинасозлик з-ди қурилган. Жамшедпурда металлургия к-ти, оғир машинасозлик корхоналари бор. Бараунида нефть з-ди қурилган.
Б. тарихий вилоят, ҳинд маданияти ва давлатчилигининг муҳим маркази. Мил. ав. 6-а.да Б.нинг жан.да Магадха давлати вужудга келган. Ўша даврда Б. иқтисодий ва маданий жиҳатдан Ҳиндистоннинг энг ривожланган қисми саналган. Ривоятларга кўра буддизм ва жайнизм уша ерда пайдо бўлган. 6-а. дан Б. мустақил сиёсий аҳамиятини йўқота бошлаган. 12-а. охирида Деҳли султонлмгитаркибигакиритилган. 16— 17-а.ларда Бобурийлар давлати, 18-а.да Бенгалия давлати (навоблиги) таркибида булган. 1757—65 й.ларда инглизларнинг ОстИндия компаниясига бўйсунган. Инглиз мустамлака хукмронлиги даврида Б. мамлакатнинг энг қолоқ р-нларидан бирига айланган. 1911 й. провинция (вилоят) ҳуқуқини олган. 1950 й.дан Б. Ҳиндистон Республикасининг штати.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.