Bijanaklar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308–309-b. — ziyouz.com
Bijanaklar BIJANAKLAR, peçeneglar, patszinaklar — Itil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryosi böylari, Orol dengizi oraliğidagi daştlarda hamda Kaspiy dengizining şarqi va şim.da mil. 1-ming yillikning ikjinçi yarmida yaşagan bir qança turkiy qabilalar birlaşmasi. B. qad. Qanğdavlati aholisi qanğlilarta mansub bölganlar. 8-a.da Yoyiq va Itil daryolari oraliğida yaşovçi qanğli, sarmat va b. qabilalarning birlaşuvidan yirik bijanakqanğli ittifoqi taşkil topgan. 9-a. oxirlarida (889 y.) tabiiy iqlim şaroitining ğoyat oğirlaşuvi, xususan qurğoqçilik hamda qipçoq va öğuzlarning siquvi natijasida B.ning asosiy qismi jan. rus daştlariga, Qora dengizning şim.dagi yerlarga köçib ötganlar. B. Kiyev Rusi yerlariga muttasil çopqun uyuştirib turganlar. 1010 y.dan keyin B. qöllariga asir tuşgan musulmon ulamosi, ilohiyotçi olimi orqali i slom diniga kirganlar. 11 — 12-a.larda B.dan qorilar, ulamolar, fiqhşunoslar çiqqan. 1036 y. Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy B.ga qattiq zarba bergaç, B.larning bir kismi Vengriyaga köçib ketgan. B.ning YoykqItil oraliğida qolgan qismi keyinçalik Daşti Qipçoq özbeklari tarkibiga kirgan. B.ning yana bir kismi (8-a.) Amudaryoning quyi oqimida, boşqa bir qismi öğuzlar tarkibiga kirib Sirdaryoning örta va quyi oqimlarida köçmançilik b-n maşğul bölişgan. Abdurraşid Bakuviy (15a,)ning yozişiça, B. turkiy elat bölib, şim.da oltinçi iqlimda, saqlablar (slavyanlar)ga yaqin yerda yaşaganlar. Ular uzun soqolli, uzun möylabli, kuçli va yengilmas bölganlar. Ular heç kimga, heç qaçon xiroj tölaşmagan.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИЖАНАКЛАР, печенеглар, пацзинаклар — Итил (Волга) ва Ёйиқ (Урал) дарёси бўйлари, Орол денгизи оралиғидаги даштларда ҳамда Каспий денгизининг шарқи ва шим.да мил. 1-минг йилликнинг икжинчи ярмида яшаган бир қанча туркий қабилалар бирлашмаси. Б. қад. Қанғдавлати аҳолиси қанғлиларта мансуб бўлганлар. 8-а.да Ёйиқ ва Итил дарёлари оралиғида яшовчи қанғли, сармат ва б. қабилаларнинг бирлашувидан йирик бижанакқанғли иттифоқи ташкил топган. 9-а. охирларида (889 й.) табиий иқлим шароитининг ғоят оғирлашуви, хусусан қурғоқчилик ҳамда қипчоқ ва ўғузларнинг сиқуви натижасида Б.нинг асосий қисми жан. рус даштларига, Қора денгизнинг шим.даги ерларга кўчиб ўтганлар. Б. Киев Руси ерларига муттасил чопқун уюштириб турганлар. 1010 й.дан кейин Б. қўлларига асир тушган мусулмон уламоси, илоҳиётчи олими орқали и слом динига кирганлар. 11 — 12-а.ларда Б.дан қорилар, уламолар, фиқҳшунослар чиққан. 1036 й. Киев князи Ярослав Мудрий Б.га қаттиқ зарба бергач, Б.ларнинг бир кисми Венгрияга кўчиб кетган. Б.нинг ЁйкқИтил оралиғида қолган қисми кейинчалик Дашти Қипчоқ ўзбеклари таркибига кирган. Б.нинг яна бир кисми (8-а.) Амударёнинг қуйи оқимида, бошқа бир қисми ўғузлар таркибига кириб Сирдарёнинг ўрта ва қуйи оқимларида кўчманчилик б-н машғул бўлишган. Абдуррашид Бакувий (15а,)нинг ёзишича, Б. туркий элат бўлиб, шим.да олтинчи иқлимда, сақлаблар (славянлар)га яқин ерда яшаганлар. Улар узун соқолли, узун мўйлабли, кучли ва енгилмас бўлганлар. Улар ҳеч кимга, ҳеч қачон хирож тўлашмаган.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.