Biliş nazariyasi

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 317–318-b. — ziyouz.com

Biliş nazariyasi (gnoseologiya, epistemologiya)— falsafa bölimi bölib, u biliş qonuniyatlari va imkoniyatlari, bilimning obyektiv reallikka munosabatini örganadi, biliş jarayonining bosqiçlari va şakllarini, bilişning işonçliligi va haqkrniyligi şartlari va mezonlarini tadqiq qiladi. B.n. hoz. zamon fanida qöllaniladigan usullar (tajriba, modellaştiriş, analiz va sintez va h.k.)ni umumlaştirib, uning falsafiymetodologik asosi sifatida namoyon böladi. Biliş jarayonida tajriba va amaliyotning katta ahamiyati bor. Bu yerda amaliyot (praktika) keng ma'noda bölib, insonning jamiyatga ta'siri, tabiat hodisalarini özgartirişi, yangi narsalar, jamiyatning yaşaşi uçun zaruriy şartşaroitlar yaratişi tuşuniladi. Kişilarning tabiat qonunlari haqidagi bilimiga asoslangan amaliy faoliyatlari biliş taraqqiyotini, fan va texnika ravnaqini belgilaydi. Sezgi, tasavvur va tuşunçalarimizning obyektivligini tekşiriş biliş jarayonining eng muhim vazifasidir. Amaliyot — haqiqat mezoni. Bilimlarimizning haqiqiyligi amaliyot orqali tekşiriladi, tasdiklanadi. Biliş jarayoni jonli muşohada (hissiy biliş)dan abstrakt (mavhum) tafakkurga, undan esa amaliyotga ötiş b-n xarakterlanadi. Jonli muşohada, deganda biz sezgi, idrok, tasavvur kabilarni, ya'ni sezgi a'zolari orqali taşki olamning miyaga ta'siri natijasida paydo böladigan in'ikos şakllarini tuşunamiz. Sezgi dunyoni in'ikos etişning boşlanğiç şaklidir. Demak, sezgi — obyektiv dunyoning subyektiv in'ikosi. U sezgi a'zolari orqali dunyo hodisalarini, buyumlarning xususiyat va sifatlarini ayrimayrim, bir-biri b-n boğlanmagan holda aks ettiradi. Idrok qiliş hissiy bilişning murakkabroq şakli bölib, u sezgi a'zolariga bevosita ta'sir körsatuvçi buyumni yaxlit holda aks ettiradi. Inson miyasining umumlaştiruvçi faoliyatiga asoslangan bu aks ettiriş jarayoniga kişining oldingi tajribalari, abstrakt tafakkurning faoliyati va b. ham kelib qöşiladi. Şularga asoslangan idrok qiliş narsalarning zarurroq, çuqurroq tomonlarini aklan (fikran) ajratib olişga va bilişga imkon beradi. Miya inson ilgari idrok qilgan narsani öz xotirasida saklab qoliş va uni qayta tiklaş qobiliyatiga ega. Sezgi a'zolariga ta'sir körsatmayotgan buyumning ana şunday qayta tiklangan qiyofasi tasavvur deb ataladi. Inson hissiy biliş bosqiçida töxtab qolmaydi. U mazkur bosqiç doirasidan çiqişi, buyumlarning umumiy, zaruriy va muhim xususiyatlari hamda munosabatlarini, ularning bevosita hissiy muşohada kilib bölmaydigan qonuniy aloqalarini bilib olişi mumkin. Bunga abstrakt tafakkur — bilişning mantiqiy bosqiçi orqali erişiladi. Biliş jarayonining sifat jihatdan yangi, oliy bosqiçi — mavhum tafakkur jamiyatdan va tildan taşqarida bölmaydi. U — amaliyotning, tarixiy taraqqiyotning mahsuli. Tafakkur voqelikning umumlaştirilgan, ya'ni bilvosita aksidir. Tafakkur va til bir-biri b-n çambarças boğlangan. Til bölmas ekan — umumlaştiriş jarayoni ham bölmaydi. Hissiy biliş singari mavhum tafakkur ham muayyan şakllarda röy beradi. Bu şakllar tuşunça, muhokama va aqliy xulosalardir. Tuşunça narsa va hodisalarning umumiy va muhim tomonlarini aks ettiradi. Mac, «odam» tuşunçasi hamma insonlarga xos eng asosiy belgilarni özida mujassam ifoda qiladi. Muhokamada buyumlarda muayyan xususiyatlar mavjudligi ta'kidlanadi yoki inkor qilinadi. Tilda muhokamalar ran orqali ifodalanadi. Bir yoki bir neça muhokama vositasi b-n yangi muhokama oliş imkonini beradigan tafakkur şakli aqliy xulosa, deb ataladi.

Bunday usul b-n mavjud bilimlarga tayanib, yangi bilimlar hosil qilinadi. 19-a. va 20-a. boşida biliş töğrisidagi ta'limotda empirizm, empiriokrititsizm, idealizm, illyuzionizm, pozitivizm, pragmatizm, realizm, sensualizm, skeptitsizm kabi köpdanköp yönalişlar paydo böldi.

Baman Ismoiyuv, Baxtiyor Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИЛИШ НАЗАРИЯСИ (гносеология, эпистемология)— фалсафа бўлими бўлиб, у билиш қонуниятлари ва имкониятлари, билимнинг объектив реалликка муносабатини ўрганади, билиш жараёнининг босқичлари ва шаклларини, билишнинг ишончлилиги ва ҳақкрнийлиги шартлари ва мезонларини тадқиқ қилади. Б.н. ҳоз. замон фанида қўлланиладиган усуллар (тажриба, моделлаштириш, анализ ва синтез ва ҳ.к.)ни умумлаштириб, унинг фалсафийметодологик асоси сифатида намоён бўлади. Билиш жараёнида тажриба ва амалиётнинг катта аҳамияти бор. Бу ерда амалиёт (практика) кенг маънода бўлиб, инсоннинг жамиятга таъсири, табиат ҳодисаларини ўзгартириши, янги нарсалар, жамиятнинг яшаши учун зарурий шартшароитлар яратиши тушунилади. Кишиларнинг табиат қонунлари ҳақидаги билимига асосланган амалий фаолиятлари билиш тараққиётини, фан ва техника равнақини белгилайди. Сезги, тасаввур ва тушунчаларимизнинг объективлигини текшириш билиш жараёнининг энг муҳим вазифасидир. Амалиёт — ҳақиқат мезони. Билимларимизнинг ҳақиқийлиги амалиёт орқали текширилади, тасдикланади. Билиш жараёни жонли мушоҳада (ҳиссий билиш)дан абстракт (мавҳум) тафаккурга, ундан эса амалиётга ўтиш б-н характерланади. Жонли мушоҳада, деганда биз сезги, идрок, тасаввур кабиларни, яъни сезги аъзолари орқали ташки оламнинг мияга таъсири натижасида пайдо бўладиган инъикос шаклларини тушунамиз. Сезги дунёни инъикос этишнинг бошланғич шаклидир. Демак, сезги — объектив дунёнинг субъектив инъикоси. У сезги аъзолари орқали дунё ҳодисаларини, буюмларнинг хусусият ва сифатларини айримайрим, бир-бири б-н боғланмаган ҳолда акс эттиради. Идрок қилиш ҳиссий билишнинг мураккаброқ шакли бўлиб, у сезги аъзоларига бевосита таъсир кўрсатувчи буюмни яхлит ҳолда акс эттиради. Инсон миясининг умумлаштирувчи фаолиятига асосланган бу акс эттириш жараёнига кишининг олдинги тажрибалари, абстракт тафаккурнинг фаолияти ва б. ҳам келиб қўшилади. Шуларга асосланган идрок қилиш нарсаларнинг зарурроқ, чуқурроқ томонларини аклан (фикран) ажратиб олишга ва билишга имкон беради. Мия инсон илгари идрок қилган нарсани ўз хотирасида саклаб қолиш ва уни қайта тиклаш қобилиятига эга. Сезги аъзоларига таъсир кўрсатмаётган буюмнинг ана шундай қайта тикланган қиёфаси тасаввур деб аталади. Инсон ҳиссий билиш босқичида тўхтаб қолмайди. У мазкур босқич доирасидан чиқиши, буюмларнинг умумий, зарурий ва муҳим хусусиятлари ҳамда муносабатларини, уларнинг бевосита ҳиссий мушоҳада килиб бўлмайдиган қонуний алоқаларини билиб олиши мумкин. Бунга абстракт тафаккур — билишнинг мантиқий босқичи орқали эришилади. Билиш жараёнининг сифат жиҳатдан янги, олий босқичи — мавҳум тафаккур жамиятдан ва тилдан ташқарида бўлмайди. У — амалиётнинг, тарихий тараққиётнинг маҳсули. Тафаккур воқеликнинг умумлаштирилган, яъни билвосита аксидир. Тафаккур ва тил бир-бири б-н чамбарчас боғланган. Тил бўлмас экан — умумлаштириш жараёни ҳам бўлмайди. Ҳиссий билиш сингари мавҳум тафаккур ҳам муайян шаклларда рўй беради. Бу шакллар тушунча, муҳокама ва ақлий хулосалардир. Тушунча нарса ва ҳодисаларнинг умумий ва муҳим томонларини акс эттиради. Mac, «одам» тушунчаси ҳамма инсонларга хос энг асосий белгиларни ўзида мужассам ифода қилади. Муҳокамада буюмларда муайян хусусиятлар мавжудлиги таъкидланади ёки инкор қилинади. Тилда муҳокамалар ran орқали ифодаланади. Бир ёки бир неча муҳокама воситаси б-н янги муҳокама олиш имконини берадиган тафаккур шакли ақлий хулоса, деб аталади.

Бундай усул б-н мавжуд билимларга таяниб, янги билимлар ҳосил қилинади. 19-а. ва 20-а. бошида билиш тўғрисидаги таълимотда эмпиризм, эмпириокритицизм, идеализм, иллюзионизм, позитивизм, прагматизм, реализм, сенсуализм, скептицизм каби кўпданкўп йўналишлар пайдо бўлди.

Баман Исмоиюв, Бахтиёр Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.