Bioakustika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 325–326-b. — ziyouz.com
Bioakustika (bio... va akustika) biol.ning hayvonlar tovuşini va ularning tovuş orkali bir-biri b-n aloqa boğlaşini örganadigan bölimi. B. hayvonlar ekologiyasi va etologiyasi b-n ularning tovuş signallari çiqaradigan hamda bunday signallarni qabul qiladigan organlarining fiziologiyasi va morfologiyasi hamda akustikasi b-n çambarças boğliq. Evolyu»siya jarayonida hayvonlarning tovuş orqali bir-biri b-n aloqa boğlaş xususiyati murakkablaşib borgan, ular tanasining har xil qismlari işqalanişidan hosil böladigan «mexanik» tovuşdan nafas yöllaridagi havo oqimidan («haqiqiy» tovuşdan) foydalanişga ötgan. «Mexanik» tovuş örgimçaksimonlar, köpoyoqlilar, qisqiçbaqasimonlar va haşarotlar uçun xos (sikadalarning tebranuvçi membranalari, qönğizlar qanotining pirillaşi va b.), 42 oilaga mansub mingdan ortiq baliqdarda ham şu xilda tovuş çiqariş xususiyati bor ekanligi aniqlangan. Baliklar suzgiç pufagi, tangaçalari, jağlari va tanasining boşqa qismlari yordamida tovuş çiqaradi. Quruklikda yaşaydigan umurtqali hayvonlar tovuş çiqarişda nafas sistemasi va tovuş boylamlaridan foydalanadi. Tovuş orqali aloqa boğlaş xususiyati parrandalarda yaxşiroq, sut emizuvçi va suvda hamda quruqlikda yaşovçilarda birmunça kamroq rivojlangan. Evolyutsiya mobaynida tovuş qabul qiliş sistemasi ham takomillaşib borgan. B. katta amaliy ahamiyatga ega. Maye, zararkunanda hayvonlarni butunlay qirib yuboriş örinsiz bölsa, ular sun'iy tovuşlar (signallar) yordamida qoçirib yuboriladi, çunonçi, aerodromlarda parrandalar sun'iy tovuş yordamida quvlanadi, çunki ular aviatsiya halokatiga sabab bölişi mumkin. Yapaloqquşlar, körşapalaklar va delfinlar exolokatsiya sistemasi bionikapya ahamiyatga ega. Biogidroakustikaaan baliqovlaşning yangi usullarini işlab çiqişda va dengizda suzişda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОАКУСТИКА (био... ва акустика) биол.нинг ҳайвонлар товушини ва уларнинг товуш оркали бир-бири б-н алоқа боғлашини ўрганадиган бўлими. Б. ҳайвонлар экологияси ва этологияси б-н уларнинг товуш сигналлари чиқарадиган ҳамда бундай сигналларни қабул қиладиган органларининг физиологияси ва морфологияси ҳамда акустикаси б-н чамбарчас боғлиқ. Эволю»ция жараёнида ҳайвонларнинг товуш орқали бир-бири б-н алоқа боғлаш хусусияти мураккаблашиб борган, улар танасининг ҳар хил қисмлари ишқаланишидан ҳосил бўладиган «механик» товушдан нафас йўлларидаги ҳаво оқимидан («ҳақиқий» товушдан) фойдаланишга ўтган. «Механик» товуш ўргимчаксимонлар, кўпоёқлилар, қисқичбақасимонлар ва ҳашаротлар учун хос (цикадаларнинг тебранувчи мембраналари, қўнғизлар қанотининг пириллаши ва б.), 42 оилага мансуб мингдан ортиқ балиқдарда ҳам шу хилда товуш чиқариш хусусияти бор эканлиги аниқланган. Баликлар сузгич пуфаги, тангачалари, жағлари ва танасининг бошқа қисмлари ёрдамида товуш чиқаради. Қурукликда яшайдиган умуртқали ҳайвонлар товуш чиқаришда нафас системаси ва товуш бойламларидан фойдаланади. Товуш орқали алоқа боғлаш хусусияти паррандаларда яхшироқ, сут эмизувчи ва сувда ҳамда қуруқликда яшовчиларда бирмунча камроқ ривожланган. Эволюция мобайнида товуш қабул қилиш системаси ҳам такомиллашиб борган. Б. катта амалий аҳамиятга эга. Мае, зараркунанда ҳайвонларни бутунлай қириб юбориш ўринсиз бўлса, улар сунъий товушлар (сигналлар) ёрдамида қочириб юборилади, чунончи, аэродромларда паррандалар сунъий товуш ёрдамида қувланади, чунки улар авиация ҳалокатига сабаб бўлиши мумкин. Япалоққушлар, кўршапалаклар ва дельфинлар эхолокация системаси бионикапя аҳамиятга эга. Биогидроакустикааан балиқовлашнинг янги усулларини ишлаб чиқишда ва денгизда сузишда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.