Bioelektr potensiallar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 362–363-b. — ziyouz.com
Bioelektr potensiallar — tirik organizmlar va ularning ayrim hujayralarida paydo böladigan elektr potensiallar, qözğaliş va tormozlaniş jarayonlarining eng muhim tarkibiy qismi. B. p. — «xeyvon elektri» töğrisidagi dastlabki ma'lumot 18-a. ning örtalarida elektr baliklarining «zarba»larini örganiş tufayli paydo böldi. B. p. töğrisidagi ta'limotning asosçisi italiyalik olim L. Galvani hisoblanadi. L. Galvani b-n A. Volta «hayvonlar elektri»ni örganib, elektr toki hosil qilişning yangi Volta usulini kaşf etişdi va galvanik elementlar yaratildi (1791—97). Italiyalik K. Matteuççi ilk bor (1837) galvanik elementlar yordamida B. p.ni ölçab kurgan. Nemis olimi E. Dyubua Raymon muskul va nerv hujayrasi B. p.ni örganib, tinçlik holatida hujayraning içki va taşqi muhiti örtasida statsionar potensiallar farqi (tinçlik potensiali) mavjudligi, bu farq qözğaliş holatida qonuniy özgarişini körsatib berdi. 1868 y. Yu. Bernşteyn nerv tolalari böylab qözğalişning tarqalişida sekundning bir neça mingdan bir qismida davom etadigan alohida potensial tebranişlarni ölçaş metodini işlab çikdi. A. Ye. Vvedenskiy nerv va muskullarda ritmik potensiallarni telefon yordamida eşitib kördi (1883). B. p.ni örganiş sohasidagi asosiy yutuklar elektronkuçaytirgiç texnikasining fiziologik tekşirişlarga tatbiq etilişi b-n boğliq. Hujayra içiga mikroelektrodlar kiritiş usulining işlab çiqilişi alohida tola yoki hujayra B. p.ni örganişga imkon beradi. Kalmarlarning gigant nerv tolalaridan foydalaniş orkali B. p. generatsiyasi mexanizmi örganib çiqildi. Bu tolalarning K+ va Na+ ionlariga nisbatan ötkazuvçanligini tekşiriş asosida A. Xojkin, A. Xaksli va B. Kats 1947—52 y.larda harakat potensiali ion mexanizmini oçib berişdi va B. p.ning membrana ta'limotini yaratişdi. Hayvonlar B. p.ni örganiş tirik sistemalardagi fizikkimyoviy jarayonlarni tuşunib olişda hamda diagnostikada (elektrokardiografiya, e l ye k t r o e n s ye f a l o g r a f i ya , elektromiografiya va b.) katta ahamiyatga ega. Ösimliklar B. p. tabiatan hayvonlarnikiga öxşaş böladi (E. Dyubua Raymon, 1882). D. Ç. Bos qözğatuvçiga nisbatan B. p. va elektr javob qiliş barça ösimliklarga xos ekanligini körsatadi (1926). Bos tomonidan kaşf etilgan juda sezgir özi yozadigan galvanometrlar ösimliklarning «dastxati»ni, ya'ni qözğatuvçiga nisbatan hosil qilinadigan maxsus elektr javoblarini olişga, fizik va kimyoviy ta'sirotga ösimliklarning elektr reakdiyasini örganişga imkon berdi. Iirik xarasimon suv ötlari B. p.ning ion tabiatini örganişda klassik obyekt hisoblanadi.
Mahmud Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОЭЛЕКТР ПОТЕНЦИАЛЛАР — тирик организмлар ва уларнинг айрим ҳужайраларида пайдо бўладиган электр потенциаллар, қўзғалиш ва тормозланиш жараёнларининг энг муҳим таркибий қисми. Б. п. — «хэйвон электри» тўғрисидаги дастлабки маълумот 18-а. нинг ўрталарида электр баликларининг «зарба»ларини ўрганиш туфайли пайдо бўлди. Б. п. тўғрисидаги таълимотнинг асосчиси италиялик олим Л. Гальвани ҳисобланади. Л. Гальвани б-н А. Вольта «ҳайвонлар электри»ни ўрганиб, электр токи ҳосил қилишнинг янги Вольта усулини кашф этишди ва гальваник элементлар яратилди (1791—97). Италиялик К. Маттеуччи илк бор (1837) гальваник элементлар ёрдамида Б. п.ни ўлчаб курган. Немис олими Э. Дюбуа Раймон мускул ва нерв ҳужайраси Б. п.ни ўрганиб, тинчлик ҳолатида ҳужайранинг ички ва ташқи муҳити ўртасида стационар потенциаллар фарқи (тинчлик потенциали) мавжудлиги, бу фарқ қўзғалиш ҳолатида қонуний ўзгаришини кўрсатиб берди. 1868 й. Ю. Бернштейн нерв толалари бўйлаб қўзғалишнинг тарқалишида секунднинг бир неча мингдан бир қисмида давом этадиган алоҳида потенциал тебранишларни ўлчаш методини ишлаб чикди. А. Е. Введенский нерв ва мускулларда ритмик потенциалларни телефон ёрдамида эшитиб кўрди (1883). Б. п.ни ўрганиш соҳасидаги асосий ютуклар электронкучайтиргич техникасининг физиологик текширишларга татбиқ этилиши б-н боғлиқ. Ҳужайра ичига микроэлектродлар киритиш усулининг ишлаб чиқилиши алоҳида тола ёки ҳужайра Б. п.ни ўрганишга имкон беради. Кальмарларнинг гигант нерв толаларидан фойдаланиш оркали Б. п. генерацияси механизми ўрганиб чиқилди. Бу толаларнинг К+ ва Na+ ионларига нисбатан ўтказувчанлигини текшириш асосида А. Хожкин, А. Хаксли ва Б. Кац 1947—52 й.ларда ҳаракат потенциали ион механизмини очиб беришди ва Б. п.нинг мембрана таълимотини яратишди. Ҳайвонлар Б. п.ни ўрганиш тирик системалардаги физиккимёвий жараёнларни тушуниб олишда ҳамда диагностикада (электрокардиография, э л е к т р о э н ц е ф а л о г р а ф и я , электромиография ва б.) катта аҳамиятга эга. Ўсимликлар Б. п. табиатан ҳайвонларникига ўхшаш бўлади (Э. Дюбуа Раймон, 1882). Д. Ч. Бос қўзғатувчига нисбатан Б. п. ва электр жавоб қилиш барча ўсимликларга хос эканлигини кўрсатади (1926). Бос томонидан кашф этилган жуда сезгир ўзи ёзадиган гальванометрлар ўсимликларнинг «дастхати»ни, яъни қўзғатувчига нисбатан ҳосил қилинадиган махсус электр жавобларини олишга, физик ва кимёвий таъсиротга ўсимликларнинг электр реакдиясини ўрганишга имкон берди. Иирик харасимон сув ўтлари Б. п.нинг ион табиатини ўрганишда классик объект ҳисобланади.
Маҳмуд Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.