Bioenergetika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 363–364-b. — ziyouz.com
Bioenergetika — molekulyar biologiyaning bir bölimi; organizmlarning hayot faoliyati jarayonlarida energiyaning jamgarilişi va sarf etiliş qonuniyatlarini hamda energiyaning bir turdan ikkinçi turga aylanişini, biosferadagi energetika jarayonlarini örganadi.
B. tadkikotlari energiyaning saqlanişi va bir turdan ikkinçi turga aylaniş qonunini kaşf etgan (1841) nemis vraçi Yu. R. Mayer tomonidan boşlab berildi. Ösimlik töqimalaridagi asosiy energetik jarayonlar — fotosintez va nafas olişdan iboratdir. Ösimliklardagi gaz almaşinuvi metabolitlar sintezi, energiyaning adenozintrifosfat k-taga (ATF) transformatsiyalanişi va unda jamğarilişi b-n birga boradi. Mazkur birikma energiyaga boy pirofosfat mikroboğlarining mavjudligi b-n tavsiflanadi, bu boglarning sintezi uçun fotofosforlaniş paytida yutilgan va transformatsiyalangan nur energiyasi hamda oksidlaniş b-n boradigan fosforlaniş jarayenida organik moddalarning oksidlanişida ajralib çiqadigan energiya işlatiladi. Fotosintez jarayenida jamgarilgan va nafas paytida ajralib çikadigan energiyadan organizmning hayot faoliyatiga aloqador barça jarayonlarda, öşa energiya makroergik birikmalarda jamgarilganidan keyingina samarali foydalaniş mumkin.
Nafas oliş jarayenida bir molekula CO2 ga 6 molekula ATF töğri keladi, fotosintezda esa bir molekula SO, qaytarilişi uçun 3 molekula ATF zarur böladi. Bioenergetik tadqiqotlar orqali fotosintez va nafas jarayonlari hujayra umumiy energiya zaxirasiga qançalik uluş qöşganligini baholaş, ösimliklardagi butun moddalar almaşinuvi energetik «oziq» b-n kanday ta'minlayotganligini aniqlaş mumkin.
Yoruğlikda fotosintez hujayra biosintezi ehtiyojlarini energiya va metabolitlar b-n ta'minlaşdek asosiy işni bajarsa, nafas oliş zimmasiga qöşimça vazifa tuşadi. Energiya almaşinuvi energiyani uzatiş va sarf qilişni öz içiga oladi. Agar gaz almaşinuvi energiya b-n ta'minlovçi asosiy jarayon bölsa, uning sarflanişi sintez jarayonlari, assimilyatlarning ötişi, hujayra protoplazmasi strukturasini saklab qoliş, ösiş, qayta tiklaniş va h. k. b-n boğliq böladi. Normal şaroitlarda, şikastlanmagan hujayra köp energiya sarflamaydi. Stress şaroitida, hujayra tuzilişiga zarar yetkazuvçi noqulay şaroit ta'sirida hujayraning butunligi va sitoplazmatik strukturaning funksional faolligini saqlab qoliş uçun energiyaga ehtiyoj ortadi.
B. muammolari tadqiqotlari, xususan, kimyoviy energiyaning işga aylaniş mexanizmlarini örganiş mazkur jarayonlarni kvant biofizika va biokimyo qonunlari amal qiladigan submolekulyar darajada örganişni taqozo etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОЭНЕРГЕТИКА — молекуляр биологиянинг бир бўлими; организмларнинг ҳаёт фаолияти жараёнларида энергиянинг жамгарилиши ва сарф этилиш қонуниятларини ҳамда энергиянинг бир турдан иккинчи турга айланишини, биосферадаги энергетика жараёнларини ўрганади.
Б. тадкикотлари энергиянинг сақланиши ва бир турдан иккинчи турга айланиш қонунини кашф этган (1841) немис врачи Ю. Р. Майер томонидан бошлаб берилди. Ўсимлик тўқималаридаги асосий энергетик жараёнлар — фотосинтез ва нафас олишдан иборатдир. Ўсимликлардаги газ алмашинуви метаболитлар синтези, энергиянинг аденозинтрифосфат к-тага (АТФ) трансформацияланиши ва унда жамғарилиши б-н бирга боради. Мазкур бирикма энергияга бой пирофосфат микробоғларининг мавжудлиги б-н тавсифланади, бу богларнинг синтези учун фотофосфорланиш пайтида ютилган ва трансформацияланган нур энергияси ҳамда оксидланиш б-н борадиган фосфорланиш жараенида органик моддаларнинг оксидланишида ажралиб чиқадиган энергия ишлатилади. Фотосинтез жараенида жамгарилган ва нафас пайтида ажралиб чикадиган энергиядан организмнинг ҳаёт фаолиятига алоқадор барча жараёнларда, ўша энергия макроэргик бирикмаларда жамгарилганидан кейингина самарали фойдаланиш мумкин.
Нафас олиш жараенида бир молекула СО2 га 6 молекула АТФ тўғри келади, фотосинтезда эса бир молекула СО, қайтарилиши учун 3 молекула АТФ зарур бўлади. Биоэнергетик тадқиқотлар орқали фотосинтез ва нафас жараёнлари ҳужайра умумий энергия захирасига қанчалик улуш қўшганлигини баҳолаш, ўсимликлардаги бутун моддалар алмашинуви энергетик «озиқ» б-н кандай таъминлаётганлигини аниқлаш мумкин.
Ёруғликда фотосинтез ҳужайра биосинтези эҳтиёжларини энергия ва метаболитлар б-н таъминлашдек асосий ишни бажарса, нафас олиш зиммасига қўшимча вазифа тушади. Энергия алмашинуви энергияни узатиш ва сарф қилишни ўз ичига олади. Агар газ алмашинуви энергия б-н таъминловчи асосий жараён бўлса, унинг сарфланиши синтез жараёнлари, ассимилятларнинг ўтиши, ҳужайра протоплазмаси структурасини саклаб қолиш, ўсиш, қайта тикланиш ва ҳ. к. б-н боғлиқ бўлади. Нормал шароитларда, шикастланмаган ҳужайра кўп энергия сарфламайди. Стресс шароитида, ҳужайра тузилишига зарар етказувчи ноқулай шароит таъсирида ҳужайранинг бутунлиги ва цитоплазматик структуранинг функционал фаоллигини сақлаб қолиш учун энергияга эҳтиёж ортади.
Б. муаммолари тадқиқотлари, хусусан, кимёвий энергиянинг ишга айланиш механизмларини ўрганиш мазкур жараёнларни квант биофизика ва биокимё қонунлари амал қиладиган субмолекуляр даражада ўрганишни тақозо этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.