Biofizika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 360–361-b. — ziyouz.com
Biofizika BIOFIZIKA, biologik fizika — biologik sistemalarda keçadigan fizik jarayonlar va ularga ta'sir kursatadigan har xil fizik omillarni urganadigan fan. Tadqiq etiladigan obyekt tuzilişi darajasiga binoan B.ni molekulyar B., hujayra B.si, murakkab biologik sistemalar B.siga ajratiladi. Molekulyar B. makromolekulalar va b. muhim biologik birikmalar tuzilişi va funksional xususiyatlarini; hujayra B.si hujayra hayotiy faoliyati asosini taşkil etadigan fizikkimyoviy jarayonlar hamda hujayra tarkibiga kiradigan struktura elementlari (ayniqsa membrana strukturasi)ning ahamiyatini; biologik sistemalar B.si töqima, organizm va tabiiy jamoalarda sodir böladigan biologik jarayonlarning özaro ta'siri va boşqarilişini hamda matematik modellaştirilişini örganadi. Örganiş obyekti va metodlariga köra B. molekulyar biol., bioorganik kimyo, biokimyo fanlariga yaqin bölganidan köpinça bu fanlar b-n birga fizikkimyoviy biol.ga birlaştiriladi.
B. biologik tuşunçalarning fizika, fizik kimyo hamda mat. goyalari va metodlari b-n özaro kirişuvi tufayli vujudga kelgan. Mexanika qonuniyatlarini organizmni örganişga (qon aylanişi, tovuş va yoruğlikni seziş) tatbiq qilişga uriniş birinçi marta 17-a.da sodir bölgan. 18-a. oxirida L. Galvani va A. Volta tomonidan «hayvon elektri»ning kaşf etilişi fizikkimyoviy hodisalarni örganişda katta ahamiyatga ega böddi. 19-a. va 20- a. boşlarida organizm energetikasi prinsiplari (Yu. R. Mayer); köriş va eşitiş organlari işlaşining fizik asoslari hamda biologik strukturalar b-n yoruğlikning özaro ta'siri (G. Gelmgols, K. A. Timiryazev, P. P. Lazarev), töqima va hujayradagi osmotik va bioelektrik hodisalar (E. DyubuaRaymon, Yu. Bernşteyn, J. Lyob, V. Nernst) tuğrisidagi asosiy tuşunçalarga asos solindi. Oçiq biologik sistemalar termodinamikasi, energetik jarayonlardagi energiya özgarişlari hamda membranasi orqali transport qilinişi va u b-n boğliq bioelektrik hodisalar, muskul qisqarişi va b. harakat şakllari (G. M. Frank), fotobiologik jarayonlar (A. N. Terenin, A. A. Krasnovskiy) B.ning rivojlanib kelayotgan sohalari hisoblanadi. Biologik sistemalarning uzuzini taşkil qilişi va boşqarilişi ham xuddi şunday sohalar qatoriga kiradi.
Bunday tadqiqotlar B.ni kibernetika va xronobiologiya b-n boğlaydi.
Özbekistonda B. ga oid tadqiqotlar 20-a.ning 60-y.larida Özbekiston FA Yadro fizikasi in-tida, ÖzMUning biokimyo, keyinçalik B. kafedralarida boşlangan. Asosiy tadqiqotlar ionlarning faol transporti, membrana funksiyalarining gormonal regulyatsiyasi, membrana faol birikmalarining ta'sir mexanizmini aniqlaşga bağişlangan. Tadqiqotlarda Na K—ATFaza ferment sistemasi barça hujayralarning plazmatik membranasi uçun umumiyligi, buyrak nefronlari fiziologik xususiyatlari transport fermentlari kinetik xususiyatlari b-n boğliqligi aniqlandi (B. O. Toşmuhamedov, 3. U. Bekmuhamedova). Membrana B.sining elektrogenez mexanizmlari; ilon, çayon va arilar zaharidan ion kanallarini tanlab utkazuvçi neyrotoksinlar; umurtqalilar va haşarotlar sinapslari glutamat neyroretseptorlari örganildi (P. B. Usmonov), sun'iy qöşqavatli membranalarni rekonstruksiya qiliş amalga oşirildi (E. M. Mahmudova). Şuning b-n birga membranalarda oqsil va lipidlarning özaro ta'siri (T. F. Oripov), membrana fermentativ katalizi (M. M. Rahimov), membranalarning radiatsiya b-n şikastlanişi (A. Q. Qosimov), mitoxondriyalar ion regulyatsiyasi, mitoxondriya va butun hujayradagi bioenergetik jarayonlarning fiziologik regulyatsiyasi (A. I. Gagelgans, M. X. Zaynutdinov) örganilgan. Özbekistonda B.ga oid ilmiy tadqiqotlar FA Fiziologiya va biofizika in-tida, ÖzMUning biofizika kafedrasida va b. oliy öquv yurtlari kafedralarida olib boriladi. B.ning köp sohalari tibbiyot, q. x. va atrof muhitni muhofaza qilişda katta ahamiyatga ega (quyoş nuridan foydalaniş, biofizik metodlar va fizik ta'sirlarni, mas, ultratovuş, lazer nurini tibbiyotda qöllaş va b.).
Bekjon Toşmuhimedov, Mahmud Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОФИЗИКА, биологик физика — биологик системаларда кечадиган физик жараёнлар ва уларга таъсир курсатадиган ҳар хил физик омилларни урганадиган фан. Тадқиқ этиладиган объект тузилиши даражасига биноан Б.ни молекуляр Б., ҳужайра Б.си, мураккаб биологик системалар Б.сига ажратилади. Молекуляр Б. макромолекулалар ва б. муҳим биологик бирикмалар тузилиши ва функционал хусусиятларини; ҳужайра Б.си ҳужайра ҳаётий фаолияти асосини ташкил этадиган физиккимёвий жараёнлар ҳамда ҳужайра таркибига кирадиган структура элементлари (айниқса мембрана структураси)нинг аҳамиятини; биологик системалар Б.си тўқима, организм ва табиий жамоаларда содир бўладиган биологик жараёнларнинг ўзаро таъсири ва бошқарилишини ҳамда математик моделлаштирилишини ўрганади. Ўрганиш объекти ва методларига кўра Б. молекуляр биол., биоорганик кимё, биокимё фанларига яқин бўлганидан кўпинча бу фанлар б-н бирга физиккимёвий биол.га бирлаштирилади.
Б. биологик тушунчаларнинг физика, физик кимё ҳамда мат. гоялари ва методлари б-н ўзаро киришуви туфайли вужудга келган. Механика қонуниятларини организмни ўрганишга (қон айланиши, товуш ва ёруғликни сезиш) татбиқ қилишга уриниш биринчи марта 17-а.да содир бўлган. 18-а. охирида Л. Гальвани ва А. Вольта томонидан «ҳайвон электри»нинг кашф этилиши физиккимёвий ҳодисаларни ўрганишда катта аҳамиятга эга бўдди. 19-а. ва 20- а. бошларида организм энергетикаси принциплари (Ю. Р. Майер); кўриш ва эшитиш органлари ишлашининг физик асослари ҳамда биологик структуралар б-н ёруғликнинг ўзаро таъсири (Г. Гельмгольц, К. А. Тимирязев, П. П. Лазарев), тўқима ва ҳужайрадаги осмотик ва биоэлектрик ҳодисалар (Э. ДюбуаРаймон, Ю. Бернштейн, Ж. Лёб, В. Нернст) туғрисидаги асосий тушунчаларга асос солинди. Очиқ биологик системалар термодинамикаси, энергетик жараёнлардаги энергия ўзгаришлари ҳамда мембранаси орқали транспорт қилиниши ва у б-н боғлиқ биоэлектрик ҳодисалар, мускул қисқариши ва б. ҳаракат шакллари (Г. М. Франк), фотобиологик жараёнлар (А. Н. Теренин, А. А. Красновский) Б.нинг ривожланиб келаётган соҳалари ҳисобланади. Биологик системаларнинг узузини ташкил қилиши ва бошқарилиши ҳам худди шундай соҳалар қаторига киради.
Бундай тадқиқотлар Б.ни кибернетика ва хронобиология б-н боғлайди.
Ўзбекистонда Б. га оид тадқиқотлар 20-а.нинг 60-й.ларида Ўзбекистон ФА Ядро физикаси ин-тида, ЎзМУнинг биокимё, кейинчалик Б. кафедраларида бошланган. Асосий тадқиқотлар ионларнинг фаол транспорти, мембрана функцияларининг гормонал регуляцияси, мембрана фаол бирикмаларининг таъсир механизмини аниқлашга бағишланган. Тадқиқотларда Na К—АТФаза фермент системаси барча ҳужайраларнинг плазматик мембранаси учун умумийлиги, буйрак нефронлари физиологик хусусиятлари транспорт ферментлари кинетик хусусиятлари б-н боғлиқлиги аниқланди (Б. О. Тошмуҳамедов, 3. У. Бекмуҳамедова). Мембрана Б.сининг электрогенез механизмлари; илон, чаён ва арилар заҳаридан ион каналларини танлаб утказувчи нейротоксинлар; умуртқалилар ва ҳашаротлар синапслари глутамат нейрорецепторлари ўрганилди (П. Б. Усмонов), сунъий қўшқаватли мембраналарни реконструкция қилиш амалга оширилди (Э. М. Маҳмудова). Шунинг б-н бирга мембраналарда оқсил ва липидларнинг ўзаро таъсири (Т. Ф. Орипов), мембрана ферментатив катализи (М. М. Раҳимов), мембраналарнинг радиация б-н шикастланиши (А. Қ. Қосимов), митохондриялар ион регуляцияси, митохондрия ва бутун ҳужайрадаги биоэнергетик жараёнларнинг физиологик регуляцияси (А. И. Гагельганс, М. X. Зайнутдинов) ўрганилган. Ўзбекистонда Б.га оид илмий тадқиқотлар ФА Физиология ва биофизика ин-тида, ЎзМУнинг биофизика кафедрасида ва б. олий ўқув юртлари кафедраларида олиб борилади. Б.нинг кўп соҳалари тиббиёт, қ. х. ва атроф муҳитни муҳофаза қилишда катта аҳамиятга эга (қуёш нуридан фойдаланиш, биофизик методлар ва физик таъсирларни, мас, ультратовуш, лазер нурини тиббиётда қўллаш ва б.).
Бекжон Тошмуҳимедов, Маҳмуд Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.