Biogenetik qonun
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 327–328-b. — ziyouz.com
Biogenetik qonun — organizmlarning individual taraqqiyoti (ontogenezi) va tarixiy taraqqiyoti (filogenezi) örtasidagi munosabatlarni ifodalovçi tuşunçalar majmui. Birinçi marta F. Myuller (1864) oçgan, E. Gekkel (1866) tomonidan tavsiflab berilgan. B.q.ga muvofiq tuxum hujayra uruğlanişdan boşlab undan yetuk organizm rivojlanişiga qadar mazkur organizm öz turi tarixiy taraqqiyotining asosiy bosqiçlarini qisqa takrorlaydi, ya'ni ontogenez filogenezning qisqaça takrorlanişi (rekapitulyatsiyasi)dan iborat. Filogenez Gekkel fikriça, ontogenez söngida yangi davrlarning paydo bölişi orqali amalga oşadi. Pekin ontogenez çeksiz uzayişi mumkin emas, şuning uçun ontogenezda takrorlanadigan filogenetik davrlar astasekin qisqara boradi. Bundam taşkari, ontogenezning xamma davrlarida yaşaş muhiti şaroitiga moslaşiş tufayli yangi belgilar paydo böladi. Rekapitulyatsiyani buzadigan bu belgilarni Gekkel senogenez, özgarmas (konservativ) belgilar va jarayonlarni palingenez deb atagan. B. q. embriologik dalillardan filogenez jarayonini tuşuntirişda foydalanişga imkon beradi. Gekkel filogenetik tadqiqotlar uçun uçlik parallelizmi metodini, ya'ni paleontologiya, soliştirma anatomiya va embriologiya dalillarini soliştirişni taklif etadi. Gekkel fikriça, ontogenezda filogenetik davrlar bir butunligiça takrorlanadi. Keyingi tadqiqotlar har bir organizm senogenezi juda köp bölişini va bir butun filogenetik davrlarning rekapitulyatsiyasi mumkin emasligini körsatdi. Faqat ayrim belgilar va jarayonlar rekapitulyatsiya böladi. A. N. Seversov filembriogenez konsepsiyasini işlab çiqdi. Unga binoan organizmlar evolyutsiyasi ontogenezning har qanday davridagi irsiy özgarişlar asosida boradi; filogenez ontogenezning genetik qatoridan iborat, B. q. esa faqat onto va filogenez nisbatlarining ayrim tomonlarini aks ettiradi, şuning uçun muayyan tur ontogenezi evolyutsiyada ontogenez sönggi davrlarining qöşilişi orqali amal qiladi. B. q. butun organik dunyoga tegişli bölib, Darvinning evolyutsion nazariyasini isbotlaş va rivojlantirişda katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОГЕНЕТИК ҚОНУН — организмларнинг индивидуал тараққиёти (онтогенези) ва тарихий тараққиёти (филогенези) ўртасидаги муносабатларни ифодаловчи тушунчалар мажмуи. Биринчи марта Ф. Мюллер (1864) очган, Э. Геккель (1866) томонидан тавсифлаб берилган. Б.қ.га мувофиқ тухум ҳужайра уруғланишдан бошлаб ундан етук организм ривожланишига қадар мазкур организм ўз тури тарихий тараққиётининг асосий босқичларини қисқа такрорлайди, яъни онтогенез филогенезнинг қисқача такрорланиши (рекапитуляцияси)дан иборат. Филогенез Геккель фикрича, онтогенез сўнгида янги даврларнинг пайдо бўлиши орқали амалга ошади. Пекин онтогенез чексиз узайиши мумкин эмас, шунинг учун онтогенезда такрорланадиган филогенетик даврлар астасекин қисқара боради. Бундам ташкари, онтогенезнинг хамма даврларида яшаш муҳити шароитига мослашиш туфайли янги белгилар пайдо бўлади. Рекапитуляцияни бузадиган бу белгиларни Геккель ценогенез, ўзгармас (концерватив) белгилар ва жараёнларни палингенез деб атаган. Б. қ. эмбриологик далиллардан филогенез жараёнини тушунтиришда фойдаланишга имкон беради. Геккель филогенетик тадқиқотлар учун учлик параллелизми методини, яъни палеонтология, солиштирма анатомия ва эмбриология далилларини солиштиришни таклиф этади. Геккель фикрича, онтогенезда филогенетик даврлар бир бутунлигича такрорланади. Кейинги тадқиқотлар ҳар бир организм ценогенези жуда кўп бўлишини ва бир бутун филогенетик даврларнинг рекапитуляцияси мумкин эмаслигини кўрсатди. Фақат айрим белгилар ва жараёнлар рекапитуляция бўлади. А. Н. Северцов филэмбриогенез концепциясини ишлаб чиқди. Унга биноан организмлар эволюцияси онтогенезнинг ҳар қандай давридаги ирсий ўзгаришлар асосида боради; филогенез онтогенезнинг генетик қаторидан иборат, Б. қ. эса фақат онто ва филогенез нисбатларининг айрим томонларини акс эттиради, шунинг учун муайян тур онтогенези эволюцияда онтогенез сўнгги даврларининг қўшилиши орқали амал қилади. Б. қ. бутун органик дунёга тегишли бўлиб, Дарвиннинг эволюцион назариясини исботлаш ва ривожлантиришда катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.