Biogeografiya

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 328-b. — ziyouz.com

Biogeografiya (bio... va geografiya) — tirik organizmlar (ösimlik, hayvonlar, zamburuğlar, mikroorganizmlar) jamoasi va ular komponentlari (tur, urug, oila va b.)ning Yer yuzida tarkalişi qonuniyatlarini örganuvçi fan. B. biosfera haqidagi fanlardan bölib, unga zoogeografiya va botanik geografiya kiradi. B.ning asosiy bölimlari 18-a. oxiri va 19-a. ning 1-yarmida Ekvatorial Afrika, Jan. Amerika va Osiyoning flora hamda faunasini tadqiq qilgan köpdanköp ekspeditsiyalar, şuningdek öşa davrning naturalistlari, ayniqsa A. Gumboldt, A. Uolles va F. Skleter işlari tufayli şakllana boşlagan. F. Skleter birinçilar katorida quruqlik yuzasini rayonlaştiradi.

Zamonaviy B. organizmlar va biotsenozlar geogr.si muammolarini işlab çiqadi. Mac, arealogik B. har xil turlar tarqalgan hududlarni aniqlaydi, ularning areal çegarasida tarqalişini örganadi, ana şular asosida ma'lumot va kadastr xaritalarini tuzadi. Regional B. floristik va faunistik rayonlaştiriş b-n şuğullanadi. Hayvonlar va ösimliklar areallarini soliştiriş hamda biotalarni ajratiş va asosiy biomlarning taqsimlanişini tavsiflaş asosida kompleks biogeografik rayonlaştiriş sxemalari yaratiladi. Ekologik B. geografik oblastlardagi jamoalar biomassasi, biologik mahsuldorligi va ular hayotida organizmlarning ahamiyatini örganadi. Tarixiy B. Yerning ötmişini jamoalar va ularni taşkil etuvçi organizmlarning tarkalişiga ta'sirini tekşiradi.

B. ösimlik qoplami va hayvonot dunyosi resurslarini muhofaza qiliş hamda samarali foydalaniş, madaniy fitotsenozlar yaratiş, hayvonlar va ösimliklarni iqlimlaştiriş işlarini amalga oşiriş, kasallik tuğdiruvçilar va ularni taşuvçilarga karşi kuraşning nazariy asosi hisoblanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИОГЕОГРАФИЯ (био... ва география) — тирик организмлар (ўсимлик, ҳайвонлар, замбуруғлар, микроорганизмлар) жамоаси ва улар компонентлари (тур, уруг, оила ва б.)нинг Ер юзида таркалиши қонуниятларини ўрганувчи фан. Б. биосфера ҳақидаги фанлардан бўлиб, унга зоогеография ва ботаник география киради. Б.нинг асосий бўлимлари 18-а. охири ва 19-а. нинг 1-ярмида Экваториал Африка, Жан. Америка ва Осиёнинг флора ҳамда фаунасини тадқиқ қилган кўпданкўп экспедициялар, шунингдек ўша даврнинг натуралистлари, айниқса А. Гумбольдт, А. Уоллес ва Ф. Склетер ишлари туфайли шакллана бошлаган. Ф. Склетер биринчилар каторида қуруқлик юзасини районлаштиради.

Замонавий Б. организмлар ва биоценозлар геогр.си муаммоларини ишлаб чиқади. Mac, ареалогик Б. ҳар хил турлар тарқалган ҳудудларни аниқлайди, уларнинг ареал чегарасида тарқалишини ўрганади, ана шулар асосида маълумот ва кадастр хариталарини тузади. Регионал Б. флористик ва фаунистик районлаштириш б-н шуғулланади. Ҳайвонлар ва ўсимликлар ареалларини солиштириш ҳамда биоталарни ажратиш ва асосий биомларнинг тақсимланишини тавсифлаш асосида комплекс биогеографик районлаштириш схемалари яратилади. Экологик Б. географик областлардаги жамоалар биомассаси, биологик маҳсулдорлиги ва улар ҳаётида организмларнинг аҳамиятини ўрганади. Тарихий Б. Ернинг ўтмишини жамоалар ва уларни ташкил этувчи организмларнинг таркалишига таъсирини текширади.

Б. ўсимлик қоплами ва ҳайвонот дунёси ресурсларини муҳофаза қилиш ҳамда самарали фойдаланиш, маданий фитоценозлар яратиш, ҳайвонлар ва ўсимликларни иқлимлаштириш ишларини амалга ошириш, касаллик туғдирувчилар ва уларни ташувчиларга карши курашнинг назарий асоси ҳисобланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.