Biogeokimyo
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 328–329-b. — ziyouz.com
Biogeokimyo — tirik organizmlar iştirokida Yer biosferasida kimyoviy elementlarning aylanişini örganadigan fan. B. tuşunçasini fanga rus olimi V. I. Vernadskiy kiritgan. U tirik moddaning planeta miqyosida sodir böladigan geokimyoviy jarayonlardagi ahamiyatini körsatib bergan. B.ning zamonaviy muammolari biogen elementlar geokimyoviy siklining miqdoriy modelini kaşf etiş, tirik organizmlarda elementlarning migratsiyasi va töplanişi qonuniyatlarini oçib beriş, Yer yuzini biokimyoviy rayonlaştiriş foydali qazilmalar hosil bölişi evolyutsiyasi va yemirilişida tirik organizmlarning iştiroki, ularning bioindikatsiyasi va b.dan iborat. Biokimyoviy sikllarga inson faoliyati ta'sirini aniklaş, biosferaning rivojlanişini başorat qiliş biokimyoning eng muhim masalalaridan hisoblanadi. Biokimyoviy metodlar b-n tuproq va unda ösadigan ösimliklar xili hamda kimyoviy tarkibiga asoslanib ma'danli elementlarning mikdori va tarqalişi töğrisida xulosa çiqariş mumkin. Akad. V. I. Vernadskiy va A. P. Vinogradov asos solgan bu metodni Özbekistonda birinçi marta M. A. Riş, V. I. Yezdakov, I. H. Hamroboyev, D. P. Malyuga, R. M. Tolipovlar qöllagan. B. metodiga asoslanib, Tomdi, Olmaliq, Qöytoş va b. hududlarda oltin, mis kabi turli metallar tarqalgan maydonlar aniklandi. Olmaliq va Nurota hududlarining eçkimiya, zörça, qumisparak, dastarboş ösimliklari ösgan joylarda mis; sutçöp ösimliklari bor joylarda simob konlari topilgan. Ma'danli konlar bor joyda ösadigan ösimliklar tarkibida mazkur elementlarning mikdori boşqa yerdagi ösimliklardagiga nisbatan köp böladi.
Ad.: Abdullayev X., Biogeoximiya asoslari, T., 1987.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОГЕОКИМЁ — тирик организмлар иштирокида Ер биосферасида кимёвий элементларнинг айланишини ўрганадиган фан. Б. тушунчасини фанга рус олими В. И. Вернадский киритган. У тирик модданинг планета миқёсида содир бўладиган геокимёвий жараёнлардаги аҳамиятини кўрсатиб берган. Б.нинг замонавий муаммолари биоген элементлар геокимёвий циклининг миқдорий моделини кашф этиш, тирик организмларда элементларнинг миграцияси ва тўпланиши қонуниятларини очиб бериш, Ер юзини биокимёвий районлаштириш фойдали қазилмалар ҳосил бўлиши эволюцияси ва емирилишида тирик организмларнинг иштироки, уларнинг биоиндикацияси ва б.дан иборат. Биокимёвий циклларга инсон фаолияти таъсирини аниклаш, биосферанинг ривожланишини башорат қилиш биокимёнинг энг муҳим масалаларидан ҳисобланади. Биокимёвий методлар б-н тупроқ ва унда ўсадиган ўсимликлар хили ҳамда кимёвий таркибига асосланиб маъданли элементларнинг микдори ва тарқалиши тўғрисида хулоса чиқариш мумкин. Акад. В. И. Вернадский ва А. П. Виноградов асос солган бу методни Ўзбекистонда биринчи марта М. А. Риш, В. И. Ездаков, И. Ҳ. Ҳамробоев, Д. П. Малюга, Р. М. Толиповлар қўллаган. Б. методига асосланиб, Томди, Олмалиқ, Қўйтош ва б. ҳудудларда олтин, мис каби турли металлар тарқалган майдонлар аникланди. Олмалиқ ва Нурота ҳудудларининг эчкимия, зўрча, қумиспарак, дастарбош ўсимликлари ўсган жойларда мис; сутчўп ўсимликлари бор жойларда симоб конлари топилган. Маъданли конлар бор жойда ўсадиган ўсимликлар таркибида мазкур элементларнинг микдори бошқа ердаги ўсимликлардагига нисбатан кўп бўлади.
Ад.: Абдуллаев X., Биогеохимия асослари, Т., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.