Biogeotsenoz

Biogeotsenoz (bio..., geo... va yun. koinos — umumiy), ekosistema — Yer yuzining muayyan bir qismi doirasida şakllangan tabiat sistemalarining özaro boglangan va bir-birini taqozo etadigan murakkab majmui. Jami B.ning organik moddalari va energiya potensialini yaratuvçi yaşil ösimliklar B.ning asosiy komponenta hisoblanadi. B. tabiatdagi eng murakkab sistemalardan biri. Avtotrof organizmlar (fotosintezlovçi yaşil ösimliklar va xemosintezlovçi mikroorganizmlar) hamda geterotrof organizmlar (hayvonlar, zamburuğlar, köpgina bakteriyalar, viruslar) B.ning tirik komponentlariga, atmosferaning Yerga yaqin qatlami, undagi gaz hamda issiqlik resurslari, Quyoş energiyasi, tuproq va uning suvmineral resurslari esa jonsiz komponentlariga kiradi. B. taraqqiy etib va özgarib turadi. Yerning jami B.lari majmui biosferami taşkil etadi.

B. öz tarkibining nisbatan turgunligi, bir xilligi b-n ajralib turadi, şu b-n birga ularning inson faoliyati b-n yaratiladiganlari juda özgaruvçan. Har bir B. yagona murakkab organizMni taşkil etadi. Şuning uçun unga ta'sir etişda B.ning hamma komponentlari örtasida vujudga kelgan aloqadorlik va özaro ta'sirini hisobga oliş zarur. B.dagi bir yoki bir qança komponentlarning özgarişi biogeotsenozaro boglanişning barça majmui butunligini buzilişga olib keladi. Maye, dunyo böyiça q.x. ekinlari hosilining örtaça 25% zararkunanda va kasalliklardan nobud böladi. Ularga qarşi kimyoviy preparatlar qöllaş bevosita ijobiy natijalar beriş b-n birga jiddiy salbiy oqibatlarga ham olib keladi va pirovardida inson tomonidan yaratilgan sun'iy B., ya'ni agrotsenoz mahsuldorligiga salbiy ta'sir körsatadi.

Örta Osiyoning qurğoqçil yerlarida sun'iy B.ning şakllanişi (mas, Mirzaçölning özlaştirilişi) katta ahamiyatga ega bölib, insonning tabiatga rejali ravişda ta'sir körsatişiga misol böla oladi. Har yili sugoriladigan yerlar agrotsenozlaridan olinayotgan millionlab tonna paxtani aytib ötişning özi kifoya. Agrotsenoz, xususan paxta agrotsenozi, ayniqsa, monokultura şaroitida sodda, past darajada rivojlangan va şu sababli noturgun sistemaga aylanadi. Şuning uçun agrotsenozlarda turlar böyiça xilmaxillikka intiliş zarur. Bu yönalişda dala ihota örmon mintaqalari barpo etiş, ilmiy asoslangan almaşlab ekişni özlaştiriş, q.x. zararkunandalariga qarşi kuraşning biologik usullarini qöllaş, ya'ni agrotsenozlarga foydali hayvonlarni, mas, entomofaglarni jalb etiş va b. ma'lum ahamiyatga ega. B. haqidagi bilimlar, texnika imkoniyatlari, xöjalik yuritiş iqtisodiyoti va madaniyati rivojlangan sari B. tarkibidagi agrotsenozlar ekinlar mahsuldorligini oşirişda yanada samarador böladi.

Abdukarim Zikiryoyev.