Bioindikatorlar

Bioindikatorlar (bio... va lot. indico—körsataman, aniqlayman)— soni yoki rivojlaniş xususiyatlarining özgarişi orqali yaşaş muhitida sodir bölayotgan tabiiy jarayonlar, şaroit yoki antropogen özgarişlardan darak beruvçi tirik organizmlar. Köpçilik organizmlar yaşaş muhiti omillari (tuproq, suv va atmosferaning kimyoviy tarkibi, ikdim va obhavo şaroiti, boşka organizmlarning bölişi va b.)ga juda sezgir bölib, bu omillar muayyan, köpinça çeklangan çegarada özgargandagina hayot keçira oladi. Maye, dengizda baliqçi quşlarning töplanişi baliqlar tödasi kelayotganligini körsatadi. Maxsus plankton va bentos organizmlari esa suv massasi va oqimining paydo bölişi yokisuvhavzasiningşörlanganlik darajasi, harorati va b. xususiyatlarining körsatkiçi hisoblanadi. Lişayniklar va ayrim ninabarglilar atmosfera havosi, buloqçilar va bahorikorlar liçinkalari suv havzalari tozaligining B. hisoblanadi. Tuprokda yaşaydigan bir qança mikroorganizmlar va ösimliklardan foydali qazilma boyliklarni qidirib topişda B. sifatida foydalaniladi. Tuproq hayvonlari kompleksiga binoan tuproq tiplari va ularni odamning xöjalik faoliyati ta'sirida özgarişini aniklaş mumkin. B. yordamida substratda vitaminlar, antibiotiklar, gormonlar va b. biologik faol moddalar bölişini, har xil kimyoviy moddalar (rN, tuzlar tarkibi va b.) hamda fizik omillar (radioaktivlik va b.) intensivligini baholaş, şuningdek uzok, tarixiy jarayonlarni ta'riflab beriş mumkin. Maye, Qizilqum quduqlarida çiğanoqli bir xujayralilarning topilişi hoz. qumlik çöl örnida qadimda dengiz bölganligidan darak beradi. Tabiiy muhitning ifloslanişi darajasini nazorat qilib boriş (monitoring) B.dan foydalanişning eng muhim tomonlaridan biri hisoblanadi. Maye, suvlar florasi va faunasi tarkibi, ulardagi ayrim turlarning miqdoriy körsatkiçlariga binoan suvlarning ifloslaniş darajasi va xususiyatlari, ularni içişga yoki xöjalik maqsadlarida foydalanişga yarokligi hamda tozalaş inşootlarining samaradorligiga baho beriş mumkin. Kosmonavtikada B. yordamida kosmik fazoda tirik organizmning normal hayot keçirişiga yordam beradigan sistemalar sinab köriladi. Mac, 1966 y. «Kosmos 110»da itlarni uçiriş orqali kosmos da uzoq uçiş paytida organizmda sodir böladigan özgarişlar va kosmik kema biologik sistemasi tekşirib köriddi. B. orqali olingan ma'lumotlar kosmik uçiş apparatlaridagi avtomatik sistemalarni insonning hayoti uçun qulayligini aniklaş va xavfli vaziyat paydo bölganida tegişli tadbirlarni işlab çiqiş imkonini beradi.