Biologik himoya usuli

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 339–340-b. — ziyouz.com

Biologik himoya usuli — (ösimliklarni himoya qilişda)— zararkunanda haşarotlarni yöq qiliş yoki ularning sonini q. x.ga sezilmaydigan darajagaça kamaytirişda tirik organizmlardan foydalaniş. 6u usulning mohiyati q. x. ekinlari çararkunandalari b-n ularning parazitlari hamda yirtqiçlari (ayniqsa, haşarotlar va kanalar b-n), şuningdek bakterial, zamburuğli, virusli va aralaş kasalliklarni qözğatuvçilari örtasI» dagi tabiiy antagonistik qaramaqarşilikdan maqsadga muvofiq foydalanişdan iborat. B. h: u.ni işlab çiqiş va tatbiq qiliş quyidagi yönalişlarda olib boriladi: akarifag va mikroorganizmlar tabiiy populyatsiyalarining foydali faoliyatini örganiş va undan foydalaniş; foydali organizmlarni saklaş, ular sonini köpaytiriş va ta'sir samarasini oşiriş şaroitlarini aniqlaş; yirtqiç va parazit haşarotlar hamda kanalarning yangi turlarini iklimlaştiriş; foydali organizmlarni yaşaş areali içida köçiriş; entomofaglar va akarifaglarni köp mikdorda sun'iy köpaytiriş va tabiatga qöyib yuboriş (mavsumiy tarqatiş); mikrobiologik preparatlarni qöllaş.

Fiziologiya, ekologiya, biokimyo, genetikaza mikrobiologiya sohasidagi tadqiqotlar B. h. u.ning feromonlar va gormonlar, nur b-n hamda kimyoviy sterillaş (bepuşt qiliş), duragaylaş, antibiotiklar va b.dan foydalaniş b-n boğliq bölgan yangi istiqbolli yönalişlarini belgilab berdi.

Bir organizmga qarşi kuraşda boşqasidan foydalanişga qadimdan urinib kelingan. Mac, Qad. Xitoyda sitrus ösimliklari zararkunandalariga qarşi yirtqiç çumolilarni qöllaş sohasida muvaffaqiyatli tajribalar ötkazilgan. Özbekistonda B. h. u. rivojiga V. V. Yaxontov, P. P. Boguş, V. P. Nevskiy, A. N. Lujetskiy, M. N. Narziqulov, F. M. Uspenskiy va b. katta hissa qöşdilar. B. h. u.da samarali natija beradigan entomofaglardan— afelinus, psevdafikus, rodoliya, kriptolemus qonli bit va çervetslarga, telenomus xasvaga, trixogramma kuzgi tunlam, ğöza tunlami va b. zararkunandalarga qarşi iqlimlaştirildi.

B. h. u.ning nazariy va amaliy sohasida erişilgan yutuqlar bu vositalar (mas, afelinus, psevdafikus, trixogramma, gabrobrakon, fitoseyulyus, dendrobatsillin, entobakterin, bitoksibatsillin va b.) turini köpaytiriş hamda ularni qöllaş hajmini oşiriş imkonini berdi.

Entomofaglar sistematikasi, ular tarqalişini örganiş hamda B. h. u.ning nazariy asoslarini işlab çiqiş b-n boğliq bölgan tadqiqotlar Özbekiston FA ning i. t. institutlarida olib boriladi. 2000 y.da Özbekistonda 5,079 mln. ga maydonda (qayta işlov beriş hisobi b-n) zararkunanda haşarotlarga qarşi B.h.u. qöllanildi. Respublika qişloq xöjaligida B.h.u.ni qöllaş böyiça jahonda oldingi örinlarni egallaydi.

Ad: Trixogrammani urçitiş, saqlaş va qöllaş [prof. X.H. Kimsanboyev tahriri ostida]. T., 1999; Yirtqiç gallitsa afididizi paşşasini urçitiş va qöllaş. T., 1999.

Zohid Odilov, Mahmudjon Yunusov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИОЛОГИК ҲИМОЯ УСУЛИ — (ўсимликларни ҳимоя қилишда)— зараркунанда ҳашаротларни йўқ қилиш ёки уларнинг сонини қ. х.га сезилмайдиган даражагача камайтиришда тирик организмлардан фойдаланиш. 6у усулнинг моҳияти қ. х. экинлари чараркунандалари б-н уларнинг паразитлари ҳамда йиртқичлари (айниқса, ҳашаротлар ва каналар б-н), шунингдек бактериал, замбуруғли, вирусли ва аралаш касалликларни қўзғатувчилари ўртасИ» даги табиий антагонистик қарамақаршиликдан мақсадга мувофиқ фойдаланишдан иборат. Б. ҳ: у.ни ишлаб чиқиш ва татбиқ қилиш қуйидаги йўналишларда олиб борилади: акарифаг ва микроорганизмлар табиий популяцияларининг фойдали фаолиятини ўрганиш ва ундан фойдаланиш; фойдали организмларни саклаш, улар сонини кўпайтириш ва таъсир самарасини ошириш шароитларини аниқлаш; йиртқич ва паразит ҳашаротлар ҳамда каналарнинг янги турларини иклимлаштириш; фойдали организмларни яшаш ареали ичида кўчириш; энтомофаглар ва акарифагларни кўп микдорда сунъий кўпайтириш ва табиатга қўйиб юбориш (мавсумий тарқатиш); микробиологик препаратларни қўллаш.

Физиология, экология, биокимё, генетиказа микробиология соҳасидаги тадқиқотлар Б. ҳ. у.нинг феромонлар ва гормонлар, нур б-н ҳамда кимёвий стериллаш (бепушт қилиш), дурагайлаш, антибиотиклар ва б.дан фойдаланиш б-н боғлиқ бўлган янги истиқболли йўналишларини белгилаб берди.

Бир организмга қарши курашда бошқасидан фойдаланишга қадимдан уриниб келинган. Mac, Қад. Хитойда цитрус ўсимликлари зараркунандаларига қарши йиртқич чумолиларни қўллаш соҳасида муваффақиятли тажрибалар ўтказилган. Ўзбекистонда Б. ҳ. у. ривожига В. В. Яхонтов, П. П. Богуш, В. П. Невский, А. Н. Лужецкий, М. Н. Нарзиқулов, Ф. М. Успенский ва б. катта ҳисса қўшдилар. Б. ҳ. у.да самарали натижа берадиган энтомофаглардан— афелинус, псевдафикус, родолия, криптолемус қонли бит ва червецларга, теленомус хасвага, трихограмма кузги тунлам, ғўза тунлами ва б. зараркунандаларга қарши иқлимлаштирилди.

Б. ҳ. у.нинг назарий ва амалий соҳасида эришилган ютуқлар бу воситалар (мас, афелинус, псевдафикус, трихограмма, габробракон, фитосейулюс, дендробациллин, энтобактерин, битоксибациллин ва б.) турини кўпайтириш ҳамда уларни қўллаш ҳажмини ошириш имконини берди.

Энтомофаглар систематикаси, улар тарқалишини ўрганиш ҳамда Б. ҳ. у.нинг назарий асосларини ишлаб чиқиш б-н боғлиқ бўлган тадқиқотлар Ўзбекистон ФА нинг и. т. институтларида олиб борилади. 2000 й.да Ўзбекистонда 5,079 млн. га майдонда (қайта ишлов бериш ҳисоби б-н) зараркунанда ҳашаротларга қарши Б.ҳ.у. қўлланилди. Республика қишлоқ хўжалигида Б.ҳ.у.ни қўллаш бўйича жаҳонда олдинги ўринларни эгаллайди.

Ад: Трихограммани урчитиш, сақлаш ва қўллаш [проф. Х.Ҳ. Кимсанбоев таҳрири остида]. Т., 1999; Йиртқич галлица афидидизи пашшасини урчитиш ва қўллаш. Т., 1999.

Зоҳид Одилов, Маҳмуджон Юнусов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.