Biologik mahsuldorlik

Biologik mahsuldorlik — ekosistemalarning öz tarkibiga kiradigan tirik organizmlar qayta hosil bölişining muayyan izçilligini ta'minlaş xususiyati. Ma'lum vaqt davomida hosil qilinadigan mahsulot, ya'ni biomassa B. m. birligi hisoblanadi. B. m.ning moddiyenergetik asosini birlamçi mahsulot taşkil etadi. Ekosistemalarda ular tarkibiga kiruvçi, har xil usulda oziklanadigan organizmlarning oziq zanjiri hosil qilişi tufayli moddalar aylanişi sodir böladi. Birlamçi mahsulot (fitomassa)ni ötxör hayvonlar özlaştiradi, ular b-n esa oziq zanjirining keyingi poğonasini taşkil etuvçi hayvonlar oziqlanadi. Ösimlik qoldiqlari saprofag hayvonlar, saprofag bakteriyalar va zamburuglar (destruktorlar yoki redutsiyentlar) uçun oziq böladi. B. m. moddalar biotik davriy aylanişining namoyon bölişi xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Biologik sistemalarda energiya faqat bir marta işlatiladi. Bu jihatdan u anorganik muhitdan tirik organizmlar tarkibiga çeksiz köp marta ötadigan moddalardan farq qiladi. Ana şu sababdan oziq (trofik) zanjir böylab energiya okimi kamayib boradi. Trofik zanjirning har bir zvenosida iste'mol qilingan oziqning bir qismi özlaştirilmasdan qoladi, özlaştirilgan oziqning bir kismi qöşimça mahsulot hosil qilişga, köproq qismi esa energiya almaşinuviga sarf böladi. Har bir keyingi trofik poğonada undan oldingisiga nisbatan 5—10 marta kam mahsulot hosil böladi. Oziq zanjiri qança uzun bölsa, uning oxirgi B. m. ham şunça kam böladi. Ekosistemalarda hosil böladigan birlamçi mahsulot asosida ularning mahsuldorligi töğrisida xulosa çiqariladi. Quruqlik yuzasining bir yillik mahsuloti quruq modda hisobida 179,5 mlrd. t ga teng, bu taxm. 70Yu16 kkal ga ekvivalent böladi. Okeanning birlamçi yillik mahsuldorligi taxm. 25—8010» kkal energiyaga ekvivalent böladi. Foydalaniladigan yerlar (agrotsenozlar) B. m.ni aniqlaş, hosildorlikni prognoz qilişda katta ahamiyatga ega. Tabiiy ekosistemalar B. m.ni örganiş tabiiy biologik resurelardan oqilona foydalaniş, ularni muhofaza qiliş va qayta tiklanişini ta'minlaş uçun zarur.